ALTİN BAŞNEN XIYAR BAŞ
Bir zamanda bar eken, bir zamanda yoq eken, bir aqaynın bir qarısı bar eken. Olarnm bir de qız-çıqları bar eken. Bu qızçıq ay desen aydan, kün desen, künden dülber eken. Qızçıq bayağı bir yaşma kele. Mal değende, olarnm yalınız bir buzavçıqları ola. Bir kün qızçıqnm anası xastalana, ve ölecekte, aqayma vasiyet ete:
– Eğer, men ölsem, qızçığımnı xorlama, bu-za vçığımıznı ona berirsin, dey.
Künlerden bir kün, qızçıqnın anası öle. Babası qarısınm değenini yapa. Buzavçıqm qızğa bere. Lâkin qızçıq anadan öksüz qalğanma ökünip er kün ağlay. Bu vaqıt babası öz özüne:
Bu qız anasını sağmadır, evlensem, nasıl olur eken, – dey. Evlene, bir qızı olğan yaramaz bir qarını ala. O öz qızını seve, saya. kiyindire. Ögey qızmı ise, er kün kötekley. Qızçıqnı çoq xqrlay. Bu qızçıqqa er vaqıt buzav baqtıra, yün işlete. Özünifi qızına ise, iç bir türlü iş yaptırmay. Qızçıq böyle eki yıl çekişe. Bütün köynin xalqı bu qızçıqnı acıy. Qızçıqnın ba-bası bu işni köre, amma ne aytacağını bilmey. Apayı onıdaqorquza.
Bir kün saba erte turıp, bu qızçıq kene qoluna urçuğını alıp, buzavçıqnı baqmağa kete. Kete kete bir özennin yanma barıp, buzavçıqnı otlata.
Buzavçıq otlay. Qızçıq öz anasını tüşüne ve ağlay ağlay yuqlay qala.
Bu arada buzavçıq özenden o yaqqa çıqa. Qızçıq atılıp tura özenden atlaycaq ola, amma atlap olamay. Urçuğı suvğa tüşüp kete. Ne yapacağını bil-mey. Ögey anasından qorqıp daa pek ağlap başlay.
Bu özennifi yanında da bir qartanayçıq yaşay eken. O qartanayçıq qızçıqnın ağlağanını eşite. Doğru qızçıqqa kele ve ondan:
Ne içün ağlaysm, qızçığım, seni kim urdı? – dep soray. Qızçıq közlerininin yaşını sür tip:
Nege ağlamayım, men er kün buzav baqam, son urçuqnen yün de işleyim, şimdi buzavçığım özennin o yağına keçken, barıp qaytarayım dedim, urçuğım suvğa tüşip ketti, şimdi evge barsam, ögey anam, kim bile, ne qadar kötekler. İşte onıfi içün ağ-layım, – dey.
Qartanayqızçıqnıacıy:
Sen onı içün ağlama, qızçığım. Men seni baxıtlı eterim, – dey. Kene sözünni devam etip:
Sen qızım, otur da menim başımı baq. Men yuq-layım. Menim başımdan aq suv, yeşil suv aqar, bu vaqıt meni uyantma. San suv aqqanda meni uyan-tırsıii, – dey.
Yaxşı qartanay, yatınız. Men sizni san suv aq-qanda yantırım, – dey.
Qartanay onın tizine yata. Qartanaynın ba-şından, aq, yeşil suv aqa, qızçıq uyantmay. Sarı suv aqqanda uyanta. Qartanay bu sarı suvnen qızçıqnın başını yuva.
– Qızım saqın başıfinı çezme, qayda yuvdılar dep sorasalar, aytma, – dep tenbiyeley.
Küneş qona başlağanda qızçıq qorqa – qorqa ev-lerine qayta. Anası qızmm qolunda urçuğı ol-mağanıni körgeninen, sorap bile oturmay. Onı kö-tekley. Bir gece episi yuqlay ekenler. Sabağa yaqm ögey ana yuqudan uyana. Uyana amma, baqsa ne körsin, qıznm başı altından.
Tez ayt, qayda oldıfi, senin başınnı kim böyle yaptı? – dep, onı köteklemege başlay. Ögey anası bu qızçıqnı o qadar kötekley ki, qızçıq qartanayğa ber-gen sözüni unutıp:
Men özen artında buzavçığımıznı baqa edim. Buzavçığımız özennin öbir yağına keçti, men de onı qaytarayım değende, urçığım suvğa tüşip ketti. Son sizden qorqıp, ağlap otura edim, bir daa bir qar-tanayçıq keldi de:
Ne ağlaysıfi qızım? – dep soradı.Men ise ur-çuğımnıfi suvğa tüşkenini ve sizden qorqıp ağ-lağanımnı ayttım. O meni acıdı, sofi menim başımnı sarı bir suvnen yuvdı ve yavluqnen bağladı da: Saqm başıfinı çezme, – dedi. Lâkin başım çezilgen, işte onı da siz kördiniz, – dey.
Bu sözlerni eşitken ögey ana, sabanı dört köz-nen bekley. Saba açıla. O, öz qızını buzav baqmağa yollay. Qoluna da bir urçuq bere. Sen de urçuğıfinı suvğa tüşir de, ağlap otur. Qartanay kelse, altın başnın aytqanı kibi aytırsın, – dey.
Qız kete, o da özen yanma bara. Urçuğım enqastan suvğa tüşürip, ağlap başlay.
Qartanay kelip qızğa:
-Ne ağlaysın qızım? – dey.
Qız:
-Ne ağlamayım, urçuğım suvğa tüşti. Ögey anamdan qorqam. Şimdi evge barsam meni kim bile, nasıl kötekler – dey.
Qartanay bu qıznı tanıy ve meseleni anlay.
Qızğa:
– Qızım, otur da menim başımnı baq. Başımdan aq suv, sarı suv aqqanda uyantma, yeşil suv aq- qanda uyantırsın, – dey.
Qız qartanaynın başını baqa. Aq suv aqa, san suv aqa uyantmay. Yeşil suv aqqanda uyanta. Qar-tanay onın başını yeşil suvnen yuva da, yavluqnen baylay ve, bunı saqın çezme, – dey. Qız quvana-quvana anasına kele. Bir qaç afta keçe.
Anası:
– Ojzımnın başını çezip baqayım, altınlanğan ekenmi? – dep qızınıfi başını çeze. Bir daa baqsa, ne körsin, qıznıfi başında Eıyarlar osip başlay. Qızının başında ösken Eıyarlarnı anası yulqa. Lâkin Xıyarlar daa ziyade öseler. İşte, bunıfi içün şu qıznıfi adını da Xıyar baş, dep qoyalar. İç kimse o qızğa qulaq asmay. Altınbaş ise daa da dülberleşe.
Bir kün Xıyar başnıfi anası toyğa ketkende, o özünifi Xıyar baş qızını da alıp kete. Altın başnı almay. “Men de ketem” değeni içün om yahşi etip kötekley ve evge qapap taşlay. Altın baş ev içinde ağlay-ağlay oturğanda, kene de şu qartanayçıq kele. Ondan:
-Ne içün ağlaysın, qızçığım, seni kene de ın-cıtalarmı? – dep soray.
Qızçıq:
– Ögey anam buzavçığımnı soydı ve meni de pek yaman etip urdı. Onın içün ağlayım. Em o, özünin Xıyar baş qızmı toyğa alıp ketti. Meni alıp ketmedi, – dey.
Qartanay:
-Sen qızım, buzavçığmnın kemiklerini mana ketir, biz onı mına bu çuqur içine kömeyik, – dey.
Qızçıq buzavçığmm kemiklerini ketire, olarnı kömeler, biraz vaqıt keçken son qartanay ke-miklerni kömgen çuqurnm üstüne bir tepme ura, o yerden bir arap atılıp çıqa.
Qartanayarapqa:
-Yahşi qız urbası ve eki atlı bir fayton ketir, -dey. Arap şu yerden ğayıp ola, tez vaqıt içinde qar-tanaynıfî isteklerini yerine ketire.Altın baş kiyine, faytonğa minip toyğa keteler. Olar yolda Eıyar baş-larnın ogüz arabasmen ketkenlerini rastketirip, olar-nm yanından keçip keteler. Xıyar başlarnın ögüz arabası ise, cıyqılday, cıyqılday artta qaîa.
Toy azbarına barıp kirgende, bütün musafirler olarnı tantanalı surette qarşılap alalar. Altın baş qız-çıqnı kelinin yanma oturtalar.