KÖSE VE DEV
Bir zamanda bir kösenen bir dev dağda rast ke-lişip, biri birilerine özlerinifi qaramanlıqlarını maq-tamağa başlaylar. Biraz qızğınlı laftan sofi köse:
-Ey, dev ağam, menimnen bir qavil etesifimi? -dey. . Dev külümsirep:
-Men sendayın çibinlerni köp körip keçirdim, sen mana ne olacaqsm, men seni istegen yerime alıp atarman, – dey.
Köse içinden qorqsa da, özünifi qorqqanını devge duydurmay.
-Şay, şay, dev ağam, lâkin men de devlernen köp küreşken edim ya, – dey.
Şu yerde biraz vaqıt eglengen sofi, dev:
-Aydı endi keteyik, mende bogün musafir olur-sufi, – dep köseni öz evine çağıra.
Kete- kete, devnifi sarayına baralar. Şu künü köse aqay devde musafir olıp qala. Erten erte tu-ralar. Dev kösege ayta:
-Köse efendi, sen endi mende bir qaç künler xız-met etsen, yaxşı olmaz ekenmi? – dey. Köse ne de-meğe bilmey.
-Men ırğatlıq etmem, lâkin safia bir qaç künler yardım etermen, – dep cevap bere.
Dev, kösenin aytqanlarına razı olıp, köseni şu yerde tavdan odun ketirmege yollay. Köse devnifi tavdan odun ketirgen uzun arqanını alıp, yavaş yavaş tavğa bara, otura – otura, sofi ketirgen ar-qanınen şu tavnıft tögerek çetindeki tereklerni bağ-lamağa başlay. Arası bir saat keçer – keçmez, devnifi özü de tavğa kelip, kösenifi ne işlegenine baqa. Kö-senifi tereklerni baylap cürgenini köre de:
-Ey, köse efendi, sen ne işleysin şu? – dey.
Köse:
-Ne işlemek mümkün, dev ağam, men senday er kün tavğa odun almağa kelmem. Men bu tavnı yerinden qoparıp, doğru senin saraymıfi öğüne alıp da bararman, sofi sana er kün tavğa kelmek kerek olmaz, – dey.
Dev:
-Köse efendi, sen tavnı yerinden qoparma, o menim babamdan qalğan bir tavdır, en yaxşısı sen qayt da, men özüm bir parça odun alıp barayım, -dey.
Köse şay etip, devni aldatqanına quvanıp, evge qayta. Devnin özü, kesken odunlarını arqasına yük-lep evge kele.
Bir qaç künler keçken sofi devnifi suvu bite.
O, kösege:
-Köse efendi, sen bugün menim saqamnen suv ketirçi, – dey.
Devnin saqası tamam 150 qopqa suv ala eken.
Köse:
-Yaxşı, dev ağam, men su v ketireyim, sen de bir mayii qalaqay azırla, – dey de, doğru devnin suv çekken quyusma barıp tüşe. Cebinden çaqısını çı-qarıp, quyunın tübüni qazğalamağa başlay. Dev özünifi apaqayına bir qalaqay pişirte, çoq saatlar keçe, amma köse suvdan qaytmay. Bir maalden dev quyuğa barıp, kösenin ne yapqanma baqacaq ola. Kele, quyunın er yerinden köseni qıdıra, amma ta-pamay. Son, quyunın ağızına kelip baqa, baqsa, ne körsün, köse quyunın tübüne tuşken, quyunın ta-şım qaza eken.
Dev:
-Ey köse efendi, ya anda ne işleysifi? – dey.
Köse:
-Ne işlemek mümkün, dev ağam, sen çoq va-qıtlar tüşünsen de aqılın kene de yetken yoq, safia qolayhq olsun dep quyunı tübünden kesip, doğru senin sarayına qadar suv alıp ketecekmen, sofi sana saqanen suvğa kele cürmek kerek olmaz, oturğan yerinde suvufi azır olur, – dep bağıra.
Dev bu işke de razı olmay:
-Yoq, köse efendi, men bu quyudan köp seneler suv içemen, quyunıfi suvunı iç bir yerge avuş-tırmam, sen çıq andan, suvnı men özüm alıp ba-rırman, – dep köseni quyudan çıqara ve saqasını suvğa toldurıp, suvnı özü ketire. Köse devni kene aldatıp, mayii qalaqaynı da aşay. Aqşam ola, endi yatmaq qararı kelgende, dev öz apaqayına:
-Apaqay, bu köse endi bizim başımızğa ye-tecek. Sen şimdi bir qazan suvnı yaxşı qaynat da, bare biz oran başına )^eteyik. Men köseni barıp ba-qayım, o yuqlağan ekenmi, yoqsa, yoqmı? – dep yavaş yavaş kösenin yatqan yerine baqa.
O vaqıt köse bu sözlemin episini eşi tip, ya-landan yuqlağanday xurulday. Dev qaytıp, apa-qayma kele de:
Sen tez – tez suvunnı qaynat, köse yuqlağan, – dey.
İşni anlağan köse, yavaştan tura, özünin yerine devnin tua tüygen kelisini ketire, onı yorğanğa sarıp taşlay. Özü ise tavanğa çıqıp otura. Biraz vaqıt keç-ken sofi dev qaynağan suvnı kösenin töşegine töke ve apayma kelip:
-Köseni yaxşı pişirdim, endi yarın onm özü de mmdan qaçar, – dey. Köse şu gecesi raat – raat yuq-lap, saba kene de erte tura. Saba ola. Dev köseden soray:
-Nasıl, köse efendi, raat yuqladmmı? – dey.
-Yoq, dev ağam, bu gece yarı geceden son tö-şegim ziyade allı oldı, ondan son sabağa qadar pi-reler de tişlep çıqtılar. Buran içün biraz ra-atsızlandım, – dey.
Devnen apaqayı köseden olarğa qurtuhş ol-maycağım anlap, kösege bir tulup altın baxşış be-reler de:
-Endi şu etken yardımın yeter, köse efendi, sen yavaş yavaş öz evine qa t, -devler.
Köse, devnin bergen bir tulup altınını evnift al-dma alıp çıqa da – de kökke, de etrafına baqına, son devbunıkörip:
-Ya, köse efendi, altınnı alğan sofi, daa ne içün de kökke de etrafına baqmasın? – dey.
Köse:
-Kökke baqqanımnın sebebi, dev ağam, aynı urayım ekenmi, künni urayım ekenmi? – dep tü-şünemen, amma qaysmı uracağımnı qararlaştırıp olamayman. Etrafqa baqqanımnın sebebini sorasafi, dev ağam, eğer de evininin qaysı yaqta olğanını tap-sam, mına bu tulup altınnı mından atar, evimnin ya-nından barıp alır edim, – dey. Dev şu yerde kösege yal vara:
-Etme köse efendi, eyleme, ay da, kün de bizge kerek. Eğer sen olarnı urıp tüşürsefi, bizler ne iş-lermiz? Toqta, köse efendi, o şay olmaz, men apa-qayıma bir qalaqay saldırayım, biraz da may alır-mız, tulupnen altınnı da arqama alırman, ekimiz beraber ketermiz. Men de senin evinde bir qaç kün-ler musafir olurman, – dey.
Köse:
-Barsın şay olsun amma men cayav cürmem, meni de köterip alıp ketersifi, – dey.
Dev razı ola.
Dev, qalaqaynı azırlata, altmlarnı ve köseni özünifl arqasma alı yolğa çıqa. Biraz cürgen sofi kö-seden:
-Sen ne içün bu qadar yengilsifî ya, köse efendi? – dep soray.
Köse:
-Ağırlığınım taşlamayman köresin, – dep cevap bere ve cebinden çaqısını çıqarıp, devnin arqasına sançmağa başlay.
Çaqının acısına dayanamağan dev:
-Köse efendi, pek yaman ağırlığmnı salma, be-limni sındıracaqsm, – dey.
Kete – kete, üç gece keteler. Köse özünifi evi ya-nma kelgeni kibi devge:
Sen biraz otur, raatlan, men evge barayım da, safla aş azırlayım, – dep kete.
Bu kösenin daa dört oğlu bar eken. Köse evge kirip, balalarına:
-Şimdi bizim evimizde yedi başlı bir dev ke-lecek, men sizni evnifi dört köşesine baylayım, siz devni körgeniniz kibi, epiftiz birden: ‘Dev eti aşa-maq isteymiz’, – dep bağırarsınız, – dey.
Köse, devnin yanına kelip:
-Apaqayıma eki qoy qızartmasını ayttım, belki de endi azır olğandır, aydı evge kireyik, – dey, devni evine alıp kire. Dev evge kirgeni kibi, kösenin ba-laları:
-Babam, dev eti aşamaq isteymiz, – dep ba-ğırışmağa başlaylar.
Birden abdırağan dev: ‘Uf!../ dep bir nefes ala, amma onın nefesinden uçqan köse, tap dolaf üstüne barıp tüşe.
Dev, köseni dolaf üstünde körip:
-Anda ne işleysin ya, köse efendi? – dey.
-Ne işleycekmen, dev ağam, menim dev soyğan balaban bir pıçağım olacaq, suni qıdıraman, – dey.
Şu arada kösenin apaqayı da kelip:
-Bugün aqşam qaysı devnin başını asacaqman şu? – dep soray.
Köse:
-Mına men şimdi mınavı devni tutıp soyaman, sen onın başın asarsın, – değeni kibi dev, kösenin qa-pısını yıqıp, evden çıqıp qaça. Şu ketişnen kete -kete, yolda bir tilkige rast kele. Tilki, devden:
-Ey, dev ağa bu qadar neden qorqıp kelesin? -dey.
Dev özünin başına kelgenlernifi episini tilkige anlata.
Tilki:
-Ey, dev ağam, siz köselerden qorqqanınız ne, men olarnıfi er kün kümeslerine dalıp, tavuqlarını aşayman da, kene mana bir şey olmay, aydı, cür eki-miz barayıq, men sen içün de aytarman, – deey.
Tilki, devni alıp, doğru kösege ketirgende, köse özünin evi öğünde otura eken. Tilkinen devni be-raber kelgenini körip:
-Ey, ayneci tilki, senin ketirgen devlerinnin sa yısını unuttım, bu on birincisimi yoqsa, on ekin- cisimi, tez ketir de başlarını qazanğa toldurıp pi- şireyik, – dey. Bura eşitken dev açuvlanıp, tilkinin quyruğmdan tuta da, aylandırıp, aylandırıp yerge ura. Tilki şu yerde ölip qala, dev ise kene de artına aylanıp, qaçıp kete.