ALTIN ALMA
Evel zamanda, zengin bir padişa uzaq bir mem-leketten altın alma teregini ketirip oturta. Terek altı-yedi yıldan son meyva berip başlay. Lâkin terek yılda bir alma bere, o da endi sarardı, yarın üzermiz değende yoq ola.
Qaç yıllar böyle keçe. Amma padişa bir kere bile almanın bereketini alıp olamay. Padişanıfi üç oğlı bar eken. Bir kere, alma quvmına kelgende, pa-dişa büyük oğlını yanma çağırıp:
-Oğlım! Sen yahşi silâlan, atına min de, bağçağa bar, altm almanı qaravla, yoqsa om kene ğayıp eter-miz, – dey.
Oğlı silâlarını taqıp, atına mine ve bağçağa kete. Bütün gece at üstünde altm alma tereginin et-rafında yüre, lâkin tan maalinde pek yuqusı kelip, at üstünde beş-on daqqa yuqlay. Közüni açsa, alma yoq. Başını aşağı asıp, evge qayhp kele. Babasına meseleni olğalı kibi ayta. Baba pek efkârlana.
Ertesi yılı alma kene ola. Üzmek vaqıtı kel-gende, ekinci oğlı silâlamp, atına minip kete. Al-manı xırsızlamaq istegen kişi terekke çıqmağa mec-bur. Öyle olğanda, tereknifi etrafını tikenlernen sarmaq kerck dep, çoqtan-çoq tikenler ketirip, tereknin etrafında yüksek qora yapa ve özü yatıp yuq-lay.
Saba açıla, yiğit tunp baqsa, tikenler tura. Olar-ğa kimse toqunmağan. Amma terekte alma yoq. Bu oğıl da başı aşağı, evge qay tıp kele.
Padişa pek açuvlana. ‘Bir almanı qorçalap ola-madınız’ – dep ata-tuta. Bir yıl daa keçe. Endi almanı qorçalamağa başqa işançlı adam yollamasam ol-maycaq, – dey. Bum eşitken kence oğlı:
-Yoq, baba, bu yıl almanı qorçalamağa men ke-tecegim, – dey. Padişa:
-Yoq, oğlım, ağanlar bir şey yapamadılar, sen ise yaşsın, qaç yıldan berli altın almanı ğayıp ete-miz, bu sefer becerikli bir adam yollap, almanı alıp kelmek kerek, – dey.
Oğlı babasına:
-Siz meni pek sevem deysiniz, amma sev-meysiniz, – dey. -Sevseniz neçün altın almanı ke-tirmege meni yollamaysınız?
Aqiqaten de, padişa kence oğlını pek seve ve omn sözünden çıqmay edi.
-Aydı, oğlım, anlaşıldı, almanı bu yıl da al-maycaqmız, – dey. -Bar, sen de bir alma ğayıp etip kel!
Vaqtı-saatı kele. Kence oğul silâlanıp, atqa mine, bağçağa barıp, tereknin etrafında aylanıp yüre. Tan maalinde om da yuqu basa. Yuqum qa-çırmaq içün, qılıçım çıqara, bir parmağını az-buçuq kese, yaranın üstüne tuz sepe, onıfL accısı yuqunı qa~ çıra, saba yarıqlap başlay. Kence oğul közüni te-rekten almay, baqıp tura. Bir daa baqsa, kökten terek üzerine bir bulut yaqmlaşa. Bulutnıfi içinden bir qol çıqa. Uzanıp altın almanı üze, şu arada kence oğul tüfeknen qolnı közlep ata. Qol bulutqa kirip ketse de, qanı aqa-aqa kete, kence oğul da onm pe-şinden kete. Küneş doğa, köterile, kence oğul evge qaytıp kelmey. Ağalan atlarına minip, qardaşmı qı-dırıp keteler. Bağçağa keleler. Ne qardaşları bar, ne de alma. Terek astında qan köreler. Qan tamlap net-ken tarafqa keteler. Atlarını aydaştırıp, kencenin ar-tından yeteler, kence ağalarım körip, toqtay. TNTe keldiniz? Qaytımz! – dey. ‘Men düşmannı yaraladım, şimdi peşinden ketem. Işnin astından özüm çı-qarım. Siz qay tınız’.
Ağaları ondan büyük olıp, bir iş becaralmağ-anlarından utanıp, keri qaytmağa istemeyler. Yoq, biz seninnen beraber ketip, sana yardım etmek ke-rekmiz – dep, kencenen keteler.
Aqşam yaqmlağanda, qan izi teren quyuğa tüş-kenini sezeler. Kence ağalarına:
-Men bu yerde qaravlap turayım, siz qaydan olsa da, en azdan yigirmi qulaç yip tapıp kefiriniz, -dey.
Ağaları ketip, köyden yip ketireler. Üyken oğul yipni beline bağlay ve ‘quyuğa meni yiberiniz” -dey. Yibereler. Quyunm yarısına tüşmezden evel: ‘Çıqannız meni! -Yandım!’ – dep qıçıra. Onı töpege çekip çıqaralar.
“Quyu içinde pek sıcaq, çıdamaqnm çaresi yoq,-deyo.
Ekinci ağası:
-Meni yiberiniz, – dey.
Quyuğa onı tüşüreler. On qulaç keçe, o da:
-Meni mından çıqarmız, – dep qıçıra. Onı da çekip çıqaralar. Yipni beline kence oğul bağlay.
-Belki men de, dayanamay, qıçırınm, lâkin qulaq asmanız, qana yiberiniz meni. Siz şu yerde beklep tunfîız, – dep quyuğa tüşe.
Yigirmi qulaç yip bite, ayağı yerge tiye, büyük bir mağara boyu kete. Baqsa, bir qapı… onı açıp, içe-riğe kire. Dünya dülberi bir qız nağış nağışlap otura.
-Menim düşmanım qayda? – dep soray oğlan.
-Bilmeyim, – dey qız. -Bilse, qardaşım bilecek, biraz daa ketseniz, oran odasını körersiniz, – dey. Biraz daa kete. Odanı tapıp, içeriğe kire. Közlerni qamaştırıcı dülber qız, elinde altın alma, onınnen oynap otura.
-Menim düşmanım qayda? Mana onı kös-teriniz, – dey kence.
-Bilmeyim, dey qız. -Bilse, qardaşım bilecek. Ondan soranız. Yanaşada onıfi odası. Kence oğul kete. Odanı tapıp, içeriğe kire. Baqsa, aynın on dörtü kibi güzel bir qız, elinde altın alma… onı töpege atıp-tutıp, oynamaqta.
-Menim düşmanım qayda? – dep soray kence oğlan. Qız yigitni körip, ayrette qala.
-Siz mında nasıl keldiniz? – dey. -Bu, üç başlı devnin vatanı. O, şimdi yaralanıp keldi, yuqlay. Uyansa, sizni parça-kesek eter. Tez bu yerden ketiniz! Biz, üç apte-qardaş qızlarmız. Dev bizni özüne esir aldı. Yalvaram sizge, tez ırandan qaçınız, özüfiizni telef etmeniz. Devni öldürmek mümkün değil. Onı qırq parça etsen de, ölmey. Kene yaşay…
-Güzel qız, yalvaram sizge, mana yardım etiniz, üir şey etip, onıfi ölüm sırını biliniz. Men onı öl-düreyim, sizlerni de bu azaptan qurtarayım. Devnin yanma barınız. Ökür-ökür ağlanız. O, ne içün ağ-laysıfi dep sorar, siz ona, canım duya, birisi kelip, sizni öldürecek, siz ölsefiiz, men sizsiz nasıl yaşarım, deniz. O, belki sizge özünin ölmezlik sırını açar.
Qız bara. Dev uyanğan. Raatlanmaqta eken. Qız devnin ogünde ağlap başlay.
Dev:
-Sana ne oldı, canım, ne içün ağlaysıfi? – dep soray.
Qız:
-Son vaqıtlarda mende bir qorqu peyda oldı. Sanki birisi kelip sizni öldürecek. Men sizsiz nasıl yaşarım, – dey.
-Sen raatsızlanma, dünyada meni öldürecek quvet yoq, çünki men canımnı yanımda alıp yür-meyim, – dey dev. -Bu sırımnı tek sana aytam, bun-dan kimsenin xaberi olmasın. Menim canım mağaranın aqırmda, bir odada teşikli sandıq içinde bir gögercin olıp tura. Ne vaqıt o gögercinnin başı ke-silir, o vaqıtta men ölerim. Om kim yapıp olacaq? Bu mağarağa kimse kirip olamaz, Meni öldüramaz. Sen qasevet etme Yaşağanıft kibi şefi yaşayber. Men senin canın istegen şeylerni ketirem ve ketirecegim.
Qız kelip, bu laflarnı kence oglanğa avta. O, aman mağaranın aqırındaki odanı tapa. Sandıqnı urıp parlay. Gögercinnift başını kesip ata, dev ise yataq odasında ölip qala. Kence oğlan qızlarnı qu-yuğa ketire. Büyük qıznm belinden bağlap, töpege -büyük ağasına: – Bu senin qısmetifi. Çek! – dep qıçıra.
Ekinci qıznın belinden bağlay da, küçük ağa-sına:
– Çek ağa, bu senin qısmetift! – dep qıçıra.
Niayet, yipni kence qıznıfi beline bağlaycaqta qız:
-Töpege başta siz çıqınız, son meni çıqarırsmız, yoqsa, ağalarınız meni korseler, sizni mından çı-qarmazlar dese de, kence oğlan:
-Yoq, olar menim doğmuş ağalarım. Böyle iş yapmazlar, – dep yipni qıznın beline bağlay ve:
“Çekiniz! Bu da menim qısmetim, – dep qıçıra.
Ağalar qıznı töpege çekip çıqaralar. Onm dül-berligine şaşıp, seyir etip qalalar. Eki ağa aman mü-şavere iteler: biz onı yuqarığa çıqarsaq, özünifi yap-qan qaramanlıqlarını babağa aytır, bizni masxara eter. O sebepten, qardaşımız quyuda qalmaq kerek. Biz babamızğa: Xırsıznı taptıq, onıfinen uruşqanda qardaşımız öldi, dermiz. Babamız ona inanır, dey-ler. Qızlarnı da babağa öyle demeğe mecbur eteler. Evge qaytıp keleler. Baba:
-Menim kencem qayda? – dep soray.
Üyken oğullan ağlamsırap:
-Altın almanı xırsızlağan üç başlı dev… özü ma-ğarada yaşay. İçümiz de onınnen uruştıq, şu vaqıta qardaşımız elâk oldı. Biz devni öldürdik. Bu qızlarnı da azat ettik. Dev bu qızlarnı xırsızlap alıp ketken, mağazada tutmaqta edi, – deyler.
Padişa sevimli oğlu elâk olğanına pek incma, ağlay-sızlay, başmı qayda uracağını bilmey. Onm içün yas tuta.
Bu yaqta kence oğlan, ağalarım yipni yi-berecekler dep, çoq beklese de, quyu tübüne yip tüş-mey. Qız doğrusmı aytqan eken.
-Ne içün men onıft sözüni dinlemegen ekenim, – dep efkârlana. Lâkin endi keç ola. Qaytıp ma-ğarağa kele, onı yahşi etip közden keçire. Bir qapını açıp, içeriğe kire, baqsa, bir aq saqallı adam dün-yada körülmegen dülber bir qara atnı temizlemekte. O, kence oğlannı körip, şaşıp qala.
-Oğlum, sen bu yerge nasıl kirdin? Mmda altı adamdan başqa kimse ayaq basqara yoq. Eğer seni dev korse, şu daqqada parça-parça eter,- dey.
Kence oğlan külümsirey.
-Men devni öldürdim, mağaradaki qızlarm yer yüzüne çiqardım, lâkin özüm mağarada qaldım. Mana sizin yardımınız kerek, mından çıqmaq içün quyudan başqa yer barmı? Om aytınız, – dey.
Qart:
-Biz ıranda üç ağa-qardaşmız, – dey. -Bilse efi küçügimiz bilecek, çünki o devnen bir qaç kereler avğa bardı. Yanaşa odada ortancı qardaşımız yaşay. Bar da, ondan sora, o sana kencemiznifi odasını kös-terir.
Yanaşadaki odağa kire. Onda saçı-saqah ösken adam kümüş tüsli bir atnı temizlep tura eken. Bu da tanış olmağan adamm körip, şaşıp qala. Devnifi öl-dürilgenini eşitip, pek sevine. Sonra qardaşımn oda-sını köstere. O, altm tüste dülber atnı temizlemekte ola. Kence oğlan onınnen selâmlaşa. Olıp keçken va-qialarnı ayta. O da, devnifi öldürilgenini eşitip, pek qu vana ve:
-Men mağaradan çıquv yolum bilem, – dey. Ağalarını toplap, episi birden mağaradan çıqalar. Kence oğlan olarğa, artıq azat ekenlerini bildire. Sa-qallı ağa-qardaşlar sevineler. Kencenifi betinden-közünden öpeler.
-Oğlum! Sen bizge büyük eyilik yaptın, bizni dev esaretinden qurtardın, biz de sana bir yahşılıq yapmaq kerekmiz. Biz peri nesilindenmiz. Qolumızdan er türlü iş kele. Qana, ayt, ne isteğin bar, – deyler.
Kence:
-Sağ oluruz, şimdilik başqa isteğim yoq, – dey.
-Öyle olsa, biz sana saqallarımızdan birer tel be-reyik, sana yardım kerek vaqıtta angimizni ça-ğırmaq istesen, saçnı yaqarsın, şu daqqada senin yanında olumuz ve ne isteğin olsa, onı yerine ke-tirirmiz, – deyler.
Kence saçlarnın üçüni üç cebine saqlay, sağ-lıqlaşıp, öz evine kete. Yolda bir çobanğa rastkele. Pek aç olğanından, çobanğa bir altın berip, qana, bir qozunnı soysa, aşayıq, dey. Çoban aman bir semiz qozunı soyıp, qavura, bu arada kence oğlan qozunıfi qarmını temizlep, ondan özüne bir taqiye tike de, başına kiye. Sanki bir taz oğlan ola. Sonra çobanğa özünin qıymetli urbasını berip, çobannıfi urbasını alıp kiye, sağlıqlaşıp şeerge taba yol ala.
Azmi kete, çoqmı kete, axır sonu şeerge kelip yete. Taz bala olıp kelüvden maqsadı -ağalarının ne işnen oğraşqanlarını bilmek edi. Çok vaqıt iş qıdırıp yüre. Kimse kenceni işke almay. Yüre-yüre, taz ba-lanın urbaları kir-kifos ola. Körgen adam ondan irene. Niayet, qart bir nalband onı tamaq toqluğma körük çekmeğe ala.
Bir kün dellâl şeer soqaqlanna çıqıp, Cuma künü padişanın üyken oğlu evleneceğini, bu sebepten er kes meydanlıqta toplanmaq kerekligini bildire.
Niayet, cuma künü de kelip yete. Nalband qart toyğa ketmege azırlana ve oğlanğa:
-Aydı, oğlım, meydanğa barayıq, toynı seyir eteyik, – dey.
-Yoq, baba, – dey kcnce, -menim urbalarım ya-ramay, özüm de tazım. Meni er kes küler. Siz barsamz, körgenlerinizni mana da aytırsmız, men de barıp körgen kibi olur im.
Qart kete. Taz oğlan aman şeer kenarına çıqa, mağarada qara atm baqqan qartnm saqal telini yaqa. Şu daqqada öğünde qart peyda ola.
-Ne isteğin, bar, oğlun, – dep soray qart.
-Siznin mağaradaki qara atnı, em de ona ya-raş^ urba ve silâ isteyim, – dey kence.
-Baş üstüne, oğlım! Şimdi… – dep qart ğayıp ola. Eki daqqadan son bu istek eda oluna. Oğlan aman kiyine, quşana, atqa minip, meydanğa kele.
Adet mucibi, kelinni yüksek bir yerge oturta ekenler. Kiyev atqa minip, qıznı kösterip, işte, ce-maat, men bu qızğa evlenem, eğer kimnin de bu qızğa göniili olsa, çıqsın meydanğa, der eken.
Kiyev şu sözlerni aytqanınen, qara atlı yiğit meydannın ortasına çıqa. Er kes taaciplene. Pa-dişanm oğlı bu yigitke oq ata. Kence bir usulını tapıp, oqtan qurtula. Nevbet kencenift özüne kele. O, toqal uclı oq atıp, ağasını yaralay. Ağası attan yı-qıla. Şu arada kence közden ğayıp olıp kete. Ketirip urbalarını ve atını sabısma teslim ete. Özünifi ur-balarını kiyip kelip, tükânğa kirip otura. Çoqqa bar-may nalband qart da kele.
-Ey, oğlum, bugün dünyada iç körülmegen iş oldı. Barğan olsan, öz közünnen körer edin, – dey qart.
-Ne oldı ya, baba? – dep soray kence. 1 -Ne olacaq, dünyada padişa oğlına qarşı çıqqan adam olmağan edi, bugün qara atqa mingen bir yiğit çıqh. Padişanıiî oğlınen oq atıştılar. Padişa oğ-lının bir etken xayın olsa kerek, qara atlı oğlan ora oqnm toqal ucmen attı, padişa oğlı attan yıqüdı. Eğer süyrü tarafınen atqan olsa, o yerde olsa, o yerde öldürecek edi. Özü de yıldırım kibi közden yoq olıp ketti, – dey qart.
Toy bir afta devam ete. Ekinci aftası dellâl kene qışıra:
-Ögümizdeki cuma künü adişann ekinci oğlı evlene, onıft toyına bütün şeer ealisi davet etile, -dey.
Cuma künü daa kele. Padişa, şu yiğit kene ke-lebilir dep, meydannı çoqtan-çoq atlı askerlernen sarıp ala. Yiğit kelse, onı yaqalaycaqlar.
Nalband bu defa oğlanğa çoq yalvara, yür, ba-rayıq, belki şu yiğit kene kelir, sen de körersin, dese de, yoq baba, men bu qıyafetnen barıp, özümni kül-dirtmem, sizin körgenifiiz mana da olur dep, ket-mey.
Qart kete, oğlan kene şeer kenarına çıqa. Ekinci, kümüş tüsli atnı baqqan qartnın saqal telini yaqa. Qart yetip kele. Ondan şu atnı ve ona lâyıq urbanen silâ istey. İstegen şeyleri deral azır ola. Kence ki-yinip, meydanğa yaqınbir aralıqta gizlenip tura
Padişanın ekinci oğlı qorqa-qorqa meydanğa çıqa.
-Men şu qızğa evlenem, menden başqa ona göfiüli olsa, çıqsm meydanğa degeninen, taz oğlan atma bir qamçı ura. At bir sıçrağanda askerlernin başlan üstünden keçip, kence ağasının öğünde peyda ola. Ağası om közlep oq ata. Lâkin kence atnm astına aylanıp, oqtan qurtula. Özü ise toqal uclı oq atıp, ağasını yaralay. Ağası attan yıqıla. Kence ise yıldırım tezliginen qaçıp kete. Padişa as-kerleri onın atının ayaqlan astındaki toznı körip qa-lalar.
Kence atnı ve urbalarnı sabısına teslim etip, özünin cartı urbasını kiyip, tükânına kelip otura.
Qart kele. Ey, oğlım, bugün başqa bir yiğit kümüş kibi yıltırağan at üstünde keldi, urbaları desen, közlerni qamaştıra edi. O da padişanın oğ-lına toqal uclı oq atıp yaraladı. Kiyev attan yıqıldı. Padişa askerleri bunı da tutamadılar, yıldırım tez-liğinde qaçıp ketti, dey.
Artıq nevbet üçünci qızğa kele. Om qomşu pa-dişanın oğlma nışanlağanlar. Toy künü tayin oluna. Dellâl kene de şeer boyu yürip, toyğa çağıra, keçken toylarda mecxul yigitnin yapqan işleri bütün mem-leketke dağıla. Bu sofiki toyğa o qadar çoq adam toplana ki, meydanğa sığmay. Qart taz oğlanğa:
-Aydı, oğlım, bu, padişanın sofiki toyı, barayıq, sen de bir seyir et, belki şu yiğit kene kelir, sen de kö-rersin dese de, taz oğlan kene, yoq baba, men bar-mayım, siz barınız. Kelgen sofi mana aytırsıfuz, men de İcörgen kibi olurım, dey.
Qart kete, taz oğlan aman şeer çetine çıqa ve mağarada altın atnı temizlegen qartnı çağıra. Atnı ve ona kelişken urbanen silâ azırlap bermesini istey. Qart oran isteğini yerine ketire, oğlan kiyinip qu-şanıp, meydanğa kele. Meydan üç sıra askerlernen sarılgan. Kiyev at üstünde meydanğa çıqa.
Men şu qızğa evlenem. Menden başqa bu qızğa kimnin de gönüli olsa, ortağa çıqsm değende, kence oğlan atma bir qamçı ura, at askerlernin üstünden atlap, meydannın ortasına çıqa. Kiyev ona oq ata, kence çabikliknen kene atnın astına aylana, oqtan qur-tula. Aman kevdesini doğrultıp, kiyevge öyle küçlü oq yibere ki, köküsinden kirip, arqasmdan çıqa.
Askerler altın tüs atnıfi üstündeki kişini tutmaq içün meydannı sarıp alalar. Kence doğru padişanın öğüne barıp, atından tüşe, tiz çökip, sağ elini sol kö-küsi üstüne qoyıp, başını ege. Baba onı tanıy. Ekisi quçaqlaşalar.
-Ya, oğlım, ağaların seni mağarada düşman qo-lundan seyit ketti dediler de, şen ise sağ selâmetsin, -dey.
-Sağ selâmetim baba! Men düşmannı ya-raladım, sonra öldürdim. İç qıznı ebediy esirlikten qurtardım. Ağalarım meni ölümge mahkûm etip, mağarada qaldırdı, sevgen qızımnı alıp kettiler. Şu qız bugün başqasına qocağa çıqmaqta. O sebepten men kiyevni öldürdim. Men öz küçümnen azad etilgen qızğa evlenmek isteyim, men onın içün canımnı ayamadım, – dey kence oğul.
Padişa büyük oğlanlarının kencege yapqan fe-nalığına pek açuvlana. Olarnı darağaçqa astırmaq istey. Kence razı olmay.
-Yoq, baba, olar sizin oğullarınız, menim ağa-larım, – dey. -Olarnı darağaçqa astırmanız! Elbette, ağalarımnın yapqam pek ağır cinayet, lâkin olarnı astırsafuz, ondan özürüz ve padişalığınız ne fayda körecek? Yoq, baba, sizin padişahğınızda kimse asıl-masın ve kesilmesin.
-Ya qanun? Tertip? Nizam? Bular olmasa, adamlar biri-birinin gırtlağımı kemirip bitirirler, -dey baba.
-Qanun, tertip, nizam… ceza değen şeyler olsın. Öldürüvler olmasın.
Baba susa. Çoq tüşüne. Sonra oğlundan:
-Şimdi menden isteğin ne? – dep soray.
-Menim isteğim qızğa evlenüv! – dey kence
Şu künü meydanda kencenin toyı ola.