Eski diyorum ama belkide bazı bölgelerimiz’de bu gelenek hala devam ettriliyordur.
Ramazan’ da bir şın mı artık bilemeyeceğim yada mani tarzında bir söylevimiz vardı. Eminim bunu hatırlayan arkadaşlar olacaktır aranızda. (ŞERAMAZAN) Hatırladığım kadarıyla

ŞERAMAZAN ŞERAMAZAN AYLAR TUVDU PERVAN
YA MUHAMMET MEDİNEDE TUVDU YA ŞERAMAZAN
ÜYDÜN DÖRT KÖŞESİ SOKTA BOLSUN
UFAK TEPEK BALLARINA SOKTA BOLSUN
YA MUHAMMET MEDİNEDE TUVDU YA ŞERAMAZAN

Hatırladığım kadarı bu kadar oldu ancak üzüntü duydum. Kültürümüz geleneklerimiz yavaş yavaş gidiyor elden. Yukardaki dörtlükte kelime hatalarım var sanırım. Aramızda bilen arkadaşlarımız varsa bizlerle paylaşırsa mutluluk duyacağım.
İftardan sonra arkadaşlar la toplanır, köy’de bulunan komşularımızı dostlarımızın evlerini bu (ŞERAMAZAN) ‘ı söyleyerek ziyaret ederdik. Büyüklerimiz bizlere hediyeler verirlerdi. Çocukken iftarın yapılmasını dört gözle beklerdik. Verilen hediyeler aramızda paylaşılır, verilen paralarada çerez gibi şeyler alırdık.
Hatta köyümüzün gençlerinin (caşları)da kendilerine ait bir başka söylev’i vardı. Hatırladığım kadarıyla( ELVE DAYI) Diye başlıyordu sanırım.
Paylaşımlarınızı bekliyorum.

ŞIYIL ŞIYIL ŞIYILDAMAY
KARİP CANIM TIYILDAMAY
KARA KOYUN KUZULADI
MEMELERİ SIZILADI
ÇOK BEKLETME HANIM TEYZE
AYAKLARIM SIZILADI
CIM CIM ETEMEN
CIMIRTA BERSEN KETEMEN
PAR PAR ETEMEN
PARA BERSEN KETEMEN
KAPI ARKASINDA MAŞA
PARA BERGEN PAŞA
KAPI ARKASINDA TEZEK
PARA BERMEGEN
yukarıdaki söylevin devamını buldum. Asıl adı ŞIYILDAMAK

biz şöyle söylerdik

şeramazan şeramazan keldi mubarek ramazan
sali ala muhammed
tur tur tur aman on para bersen ketemen aydabaaaaam

birde babamın bize öğrettiği vardı onuda bir kere babannemlerin eve gidip söylemiştik dedem kovalamıştı taşla bizi babannemde bana romanyayı hatırlattınız diye ağladıydı

biyrim biyrim collardan ay biye minip miz keldik ay
biye başın begıt almay şıyıldamay aytıp miz keldik ay
tüyrüm tüyrüm collardan ay tüye minip miz keldik ay
tüye başın begıt almay şıyıldamay aytıp miz keldik ay
ay caraşır caraşır mizge şolpu caraşır
aygır atın üstüne mırza cigit caraşır
mırza cigit koluna mısır pışak caraşır
mısır pışak kesmege karabaş koylar caraşır
karabaş koynu aşamaga kartman kurtka caraşır
kartman kurtkanı kommege taşman toprak caraşır
tap şeşem tap özünde bolmazsa komşundan tilep at

aşağıdaki satırları kırgızlarda ca ramazan (ya ramazan) adlı bir yazıdan aldım bizim şıyıldamayla hemen hemen aynı yazmadan edemedim

Adır adır toolordon ey ……………………….. Tepe tepe dağlardan ey
Aygır minip men keldim ey …………………… Aygır binip ben geldim ey
Aygır oozun garta albay ey ………………………Aygır ağzın çekemeyip ey
Kaysı bayga tüş keldim ey …………………….. Hangi zengine rastladım ey

Budur-budur toolordon ey …………………….. Çok tepeli dağlardan ey
Buka minip men keldim ey ……………………. Boğa binip ben geldim ey
Buka murdun tarta albay ey ………………….. Boğa burnun çekemeyip ey
Kaysı bayga tuş keldim ey …………………… Hangi zengine rastladım ey

Üyün-üyün üy eken ey ……………………… Evin evin ev imiş ey
Çıgdan körkü çiy iken ey …………………….. Hangi zenginin evi imiş ey
Beles cerden bukkamın ey ……………………… Uzak yerden duydum ey
Baydın uulu bekzatım ey …………………….. Zengin oğlu beyzadem ey

Bereşen dep ukkamın ey Cömert diye duydum ey
Kabak cerden bukkamın ey Yakın yerden duydum ey
Baydın uulu bekzatım ey zenginin oğlu beyzyadem ey
Kabarın cakşı ukkamın ey Haberin güzel duyarım * * *

Nedret ve Enver Mahmut ların kitabından
şıyıldamay
şıyıl şıyıl şıyıldamay
şıyıldamay aytıp biz keldik ay
ayrım ayrım collardan ay
aygır minip bizkeldik ay
buruk buruk collardan ay
biye minip biz keldik ay
tüyrüm tüyrüm collardan ay
tüye minip biz keldik ay
kıwrım kıwrım collardan ay
koşkar minip biz keldik ay
ille ocam şıyıldamay
rahmet ocam şıyıldamay

şıyıl şıyıl şıyıldamay
şıyıldamay aytıp biz keldik ay
mindim atnın arıgına
tüştim colnın carıgına
bindim atın semizine
tüştim colnın temizine
mindim atnın arkasına
tüştim colnın carkasına
şıyıl şıyıl şıyıldamay
şıyıldamay aytıp biz keldik ay

alpak malpak
tabanları calpak
tur tur totam
tur totam
beş on para ber totam
canaşa köyge cetiyim
seni maktay ketiyim

şeramazan
şeramazan ayları tuwgan perman
kol köterip duwa etmek canga derman
ana pikti mina pikti cawırında kaldı viran
ya mambet medinege şeramazan keldi
marek ramazan selliyalar mambet

kıbla yaktan cıllı cıllı celler eser
bay terektin yaprakları suwda ösip cerge tüşer
onı korgen eki melek şap şap etip kölge tuşer
ya mambet medinege şeramazan keldi
marek ramazan selliyalar mambet

peygamyerdin bir atı bar ciyren diydyi
bo zamanda namazındı üyren diydi
üyremesen cennetten cennemge süyren deydi
ya mambet medinege şeramazan keldi
marek ramazan selliyalar mambet

üyindin dört köşesi tahıt bolsın
üyindeki bahtlı eller şatta bolsın
erbir üyde erbir köyde iman bolsın
ya mambet medinege şeramazan keldi
marek ramazan selliyalar mambet

ana suwdın cagasından tan agardı
bir kapirdin bogazından kan baradı
musilmanga dinin ber dep calbaradı
ya mambet medinege şeramazan keldi
marek ramazan selliyalar mambet

col boyında bir sabiyşik öliplyatır
awzı burnı kum toprak tolıp yatır
kelgen keşken acı bıbıy cenazesin kılıp yatır
ya mambet medinege şeramazan keldi
marek ramazan selliyalar mambet

şeramazan ayta keldik şoşı baydın eşigine
ak pamıktay kök pamıktay bala tuwsın beşigine
ya mambet medinege şeramazan keldi
marek ramazan selliyalar mambet

elvida
elvidaya elvidaya
şeramazan elvida
elvidaya elvida
ser sefa eyle elvida

hak taala şefkat edip
rahmet ayı gönderir
elvidaya elvida
şeramazan elvidaya

iş bu ayda huri melekler
yeryüzüne inerler
elvidaya elvidaya
şeramazan elvidaya

müminlerin kapıları
böyle örter kaparlar
elvidaya elvida
şeramazan elvidaya

bu konarın ayakları
yüzbin zıncır takarlar
elvidaya elvida
şeramazan elvidaya

müminlere mumlar yanar
mümin kullar uyanar
elvidaya elvida
şeramazan elvidaya

ey mübarek sen gidersin
bizi de kabul edersin
elvidaya elvida
şeramazan elvidaya

elvida
ayy elvida, ay elvida
sen sefa eyle, ay elvida

işte geldim kapınıza
selam verdim topunuza
selamımı alldınızmı
kim olduğun bildinizmi

sultan selimden bakarlar
yed bin kandil yakarlar
bu aylar mübarek aylar
şeytana zıncır takarlar

üşüdüm ağam üşüdüm
elmayı daldan düşürdüm
daha çok söyler idim
çok yerim var gezilecek

Büyüklerimizden fayda yok bari biz bildiğimiz kadarıyla eski adetlerimizi bir gözden geçirelim dedik..

Şimdi ben Şaramazan’dan bahsedecem ama bunu okuyan bir büyüğümüz daha ayrıntılı bir açıklama ile benim hatalarımı düzelterek bizi aydınlatacaktır..

Şaramazan

Ramazan ayının ortasında ve sonunda çocukların maniler eşliğinde ev ev gezerek un topladıkları bir adetimiz..

Yani biz küçükken un topluyorduk onlarıda bakkala verip bişeyler alıyorduk..
Şimdi direk para toplar olmuş çocuklar..

Manileride yazayımda siz onlarıda düzeltin.

Tur tur tur abay
Tundurakta giy abay
Un toplagan ul bolsun
Oda bizge ten bolsun

Şekerim var ezilecek
Tülbendim var süzülecek
Çok bekletme hanım abla
Daha çok yer var gezilecek

Valla üstteki nogayca maninin doğruluğundan emin değilim Smile

Bizim zamanımızda böyle yapılıyordu.

Peki bizden daha önce nasıldı??

NECDET ÖZEN den
Men 1942 cılında tuvganman, balalığımda oraza caz kününe veya cıllı valarga raskeldi. Balaban bir azbarda amcalarım, dedem, biz ayrı üylerde oturur, ama epimiz askanada asımızdı cer edik. “Keşe meni temiştke (sahur) turguzunuz” dep catar, ertengi kün yanganda, “Turguzmadınız” dep mugayır edim. Dedem de “Kişkene balalar temiştke turmay, üylege gadar tuttumu 1 kün sayılır” der edi. Akşam ezanına tuvra köyümüzdün orta cerindeki camige keter, camidin kalavına bitisik orta şeşmedin basında ballar cıylısıp oynar edik. Epimizde misir unundan kavurulup yasalgan ve işine şekerli suv kosulup tumalak etilgen “Talkan” bolur ve avuşumuzda turur edi. Akşamga tuvra köyümüzdün imamı Şepıyık Babay kelir ve onun tögeregine cıyılıp, kimimiz; “men orazaman,” kimimiz “men zapparman (oruç olmayan)” der ve kimiz de “men erten turup oraza bolganımdı mıtıp azakay piyner cedim” der, O da basımızdı sıypar ve “mıtıp cegende, oraza buzulmaz, zappar bolganlar öskende tutarlar” der edi. Ezan okur okumaz “Ezan okudu şülberek kokudu” dep bakırıp, cuvura cuvura üylerge keter ve colda da sözde orazamızdı talkanman aşar edik. Akşamman terabi arasında gene cıylısır, üy üy kıdırıp şeramazan aytar, bizge berilgen paralarman dükkandan leblebi, kuru yüzüm, pıstık, leblebi şekeri, iyde diy kuru cemisler alıp genelde Salim Babay’dın şeşmesindin kasında cer edik. Ay carık bolsa; dıgay, uzun eşek, atlanşık atlankonak, birdirbir oynar edik.

Köydün casları da orazadın onbeşinci kününde sora keşe temiştke tuvra üy üy kıdırıp “Elvidaya” (elveda ya ramazan) aytarlar, onlarga da berilgen ediye ve paralarman şeker un alıp, elva yasatıp cer ediler.

Orazada köyümüzde davuldu, aslen bizim köyge cerlesip, soradan Eskişehir’ge köşgen, Urpat Akay şalar edi. Urpat Akay er orazada köyge kelir, köydün misapir odasına cerlesir, davulun şalıp maneler aytar ve arpe künü bir aylık akkın cıyıp keter edi. Urpat Akayga er üydün akşam ası aketkenin ve keşe temiştte gene as bergenin mıtmayman.

Köydün kurtkalarıman, kişkene balası bolmagan bikeleri orazadan 5-6 kün eveli camide kündüzleri okungan “mukabala”ge keterler, akşamları da kollarına birer penerlik (gemici feneri) alıp, terabige barır ve özlerina ayrılgan asma katlı cerde camide terabi namazın kılıp gene penerliklerin cağıp, “kayırman barınız, kayırlı kalınız, kayırga karşı” dep aytar ediler.

İptarda misapir almalar da eksik bolmaz; köbete, şülberek, sarıbırma, cantık, tay kamır asları köp yasalır ama temiştte bulardın kasında “talkan” mutlaka celinir edi. Talkandın tok tutkanın ve suvsatmağanın kartlar aytar ediler.

Köyüm Rıpkıye’de balalığımdan esimde kalgan orazalardı ayttım, eksik yakları bar bolsa da bilgenler tamamlasın. Epinizdin orazalarınız kabul, korantanız aman bolsun.

Savlukman kalınız.

Nevzat Yusuf Sarıgöl den
……..Köy halkına kaber cibere koriyik katip bola eken bo iş, uş-beş bala (yaşları 10-12 civarında)koşılıp koynin bütün mallelerin en kenar sokaklarına barıp bar kuwetimen üyken kuvanışnı yada aşşı kayıpnı bildireler. Üy sahibi (ballarnı bakırmaga cibergen kişi) ballarga üş-beş para berip onlarında gönülin ala. Seslep turgan kartanaylar, kartbabaylar ballarga şonday dep aytalar: “ek bakır balam, bek bakır herkez eşitsin kartlarda tuysınıne kadar pek bakırsan o kadar Alla sizge sewap bere” dep aytkanın tuyganıman ballar kızarıp bozarıp bar kuwvetimen bakıralar, bo bildirme işi başka türlide bola.
Köyde atik, canlı atnı aruw şapkan bala (10-12 yaşlarında) yakşı bir cürikke minip apranlatıp apranlatıp cuwırtıp bakırıp bakırıp bütin köyni dolaşa, bo işke de halkımızın arasında şo sözler ve aytuvlar(expresie) bar:
“ballar bakırdı” ya da
“koyge atlı salsı”
Bir kaş misal beriyik şo bakırmalardan, bildirmelerden
“TOYGA, TOYGA BUGÜN (ÜYLE, AKŞAM) AKAYLAR (APAKAYLAR) BOTKA AŞAMAGA MEMET AKAYIN ÜYİNE”^
Başka bir örnek taa beriyik
“DUWAGA, DUWAGA BUGÜN AKAYLAR(APAKAYLAR) KEREM AKAYIN ÜYİNE”
Başka bir örnek
“TOYGA TOYGA LOKSA TOYGA BUGÜN APAKAYLAR(SADE APAKAYLAR ÜŞÜN BO YERDE KADININ ADI AYTILA) ALEM TOTAYIN ÜYİNE BOTKA AŞAMAGA(YADA BOTKA TIRNAMAGA)
Ne güzel adetler, ne derin anlamı bar bokta tırnamaga belki kelecek yazılarımızda bo türli güzel tatarca deyimlerge dair yazacakmız.

Ama bo türli bakırmaların en canlısı, en taze esimde kalgan şimdi bile kulagımda şınlay, cüregimde cata, bo da mübarek ramazan ayında bolgan mukaddes adetlerimiz arasında, biz ballar üşün “okidiga şıkmak” adeti.
Ey ya rabbim ne güzel kunler nede tatlı unıtılmaz adetler, ballar caminin katına, belli bolgan bir yerge toplaşalar, ezan okugaşik özlerin aralarında oynaşalar, şakalaşalar, sabırsızlıkman ezan okımasın bekliyler, hocanın minarege şıgıp birinci sözlerin tuyganıman ballar bar kuwetmen
“okıdı, okıdı akşam ezen okıdı
Şiybörekler kokıdı kokıdı”
Yada
“okıdı, okıdı şiybörekler kokıdı, kokıdı” dep bakıra bakıra üylerine kaytalar, anaları şöybörek pişirsede, pişirmesede iftar sofrasına oraza tutkanlarman baraba kururalar ve awiz daminen aşaylar, bo da bir haberleşme adeti, köynin bütün halkına iftar zamanı bolganın bildire, balalıgım en canlı, en en süygen, en cüregime yakın adetlerimizden bolganı şimdi, bo kunlerde bolsa da köyimden uzak bir yerde yaşasamda közlerim yaşka tola
“kazan da toli aş kala” bo kunlerde yakın bir arkadaşım kızın üylendirdi, minda Bükreşte pek güzel ve modern bir restaurantta boldı toy, bek güzel boldı, biz tatarlar bo işke “toy yaraştı” diymiz aruwyaraştı, boy aşka keldim bek az toy kordim… bo toyda bükreyin göbeginde Pazar küni üyleden sora boldi şo modern restaurantni bir cangıttık bir cangıttık ke alem olla…
“dört köşede dört cawli
Dört miklasın Alay
Bizler oynap küliyik
Halk suklansin Alay”
Makalemiznin konusu haberleşme edi. Elbette bo toy üşün ballar Bükreş işinde “toyga toyga” dep bakırmadılar…
Vay anayım birde bakırgan bolsalar men de eşitmegen bolsam(yada eşitalmagan yada korealmagan bolsam)peşman bolmazmanmı vay anay, vay babay
Siz dünyadan ketken son
Koz yaşı eş te toktamay
Karşıgada kırcımanlar kureşe
Kıraw astında
Tabanları tap orta asya da
Akayca türeşe.
Vay anay, vay babay
Siz dünyadan ketken son
Köz yaşı eş te toktamay toktamay…

Not:bu yazı NEVZAT M.YUSUF-SARIGOL ün adetlerimiz 4 isimli makalesinden alınmıştır.