AQILLI KİRPİ VE AYNECİ TİLKİ
Bir zamanda bar eken, bir zamanda yoq eken, bir aqıllı kirpinen bir de ayneci tilki bar eken. Olar ekisi dost olıp, çoq vaqıtlarğace birlikte yaşağanlar. Olarnm keçinmeleri Köse aqaynm tavuqları eken. Er kün Kösenin kümesine dalıp, onın tavuqlarmı xırsızlap kete ekenler.
Künlerden bir kün Köse aqay olarnı dubarağa oğratmaq qararma kele. Kümesnin öğüne teren bir çuqur qaza da, duydurmamaq içün, üstüni to-bannen örte.
Gecenin bir maalinde tilkinen kirpi kene tavuq xırsızlamağa keleler. Gizlenip, kümesnin qapısına yaqınlaşayım değende, birden ekisi de çuqurğa tü-şeler. Tilkinen kirpi Kösenin bu ayneciligine şaşalar.
Endi ne yapmalı? Çıqmaqnın iç bir Çaresi yoq. Çoq tüşüneler, amma tüşünmek kâr etmey. Çuqur teren. :
Kirpi:
-Böyle olmaz, dostum, eyisi sen meni ağızma alıp, çuqurdan töpege köterip at, – dey.- Men töpege çıqqan son, yipnen seni de çekip alırım.
Tilki razı ola ve bar quvetinen kirpini çuqurdan töpege ata.-
Kirpi serbestlikke çıqqan sofi:
– Sağ ol, dostum, sağlıqnen qal, – dep, bir şeyge baqmadan çıqıp kete.
Tilki nege oğrağanını bilmey, çuqur içinde şaşıp qala. Artıq saba da yaqınlaşa. Tilki çuqurdan çıqmaq içün iç bir çare tapalmay. Tezden Köse aqay kelip onı körecek.
Tilki çoq tüşüngen son:
Toqta şu Köseni bir aldatayım, – dep ağızını kemşeyte de, ölgen kibi çalqa tüşip yata. Çoq keç-meden Köse aqay kele. Baqsa ne körsin, çuqur için-de bir ölgen tilki yata.
Köse aqay quvanıp:
– A – a, qapqanğa tüştinmi, ayneci, geberdinmi, Emzır, çoq vaqıttan berli menim tavuqlarımnı aşa- ğan sen ekensin de, senden men bare paltoğa bir yaqa yaparım,- dep, tilkinin quyruğından tuta da, çuqurdan töpege ata.
Tilki çuqurdan çıqqanı kibi, sıçrap tura da:
-Sağ ol, Köse aqam, paltoğa yaqanı bir daa tüş-kenimde yaparsın, – dey de, dağ içine sifiip kete. Köse aqay ayneci tilkinin artından baqıp, şaşıp qala.
Bu belâdan son tilki çoq vaqıt dağlarda dolanıp yüre; bir kün saba dağnıfi bir köşesinden ke-teyatqanda, dostu kirpinen qarşı qarşığa rast-kelişeler.
Tilki ofia tiklenip:
-Senin dostluğıfi böylemi? – dey.
Kirpi:
-Alla, alla, dostum, bir xucursufi, men sana ne yardım ete bilir edim? – dep cevaplana.
Tilki yaman açuvlana da:
-Sendayın dostum olğance olmağanı yaxşı -dep, öz yolum devam ettire.
Kirpideofia:
-Sen olmağan olsan, men de o çuqurğa barıp tüşmez edim, – dep başqa yaqqa aylana.
Tilki kirpiden ayırılğan son, çoq vaqıtlar do-lanıp, aş qıdırıp yure, lâkin iç bir şey tapmay. Ne yapsın, kene ayneciilikke baş urmağa qarar bere. Bir daa baqsa ne körsin, deniz betten bir adam çananen balıq ketireyata. Aman ayneclliknen ağızını kö-pürtip, yalandan, ölgen kibi yol ortastna tüşip yata.
Bahq ketirgen aqay om körgeninen, atını toq-tatıp, apayıma yaqalıq olur dep, tilkini cananın ar-tına alıp qoya. Ve özü yoluna devam ete. Tilki yavaş yavaş bahqlarnı çanadan yol boyu çıbırta, son, özü de çanadan tüşip qaça ve çıbırtqan balıqlarmı toplap aşamağa başlay. Bu arada şu yerden keçeyatqan bir qaşqır tilkinin balıq aşağanmı körip, ortıft yanına kele de:
-Dostum, mana da bir balıq berse, – dey.
Tilki qaşqırğa bir balıq bere. Qaşqır balıqnı aşay. Çoq lezetli kele. Tilkiden birini daa istey.
Tilki bermey:
Bar özün tut da aşa,-dey.
Qaşqır nasıl tutulğanını soray.
Tilki:
-Özenge barırsın, buznı teşip, quyruğınnı suvğa batırırsın, o vaqıttı balıqlar quyruğma -sarılır, sen çeker alır da, aşarsın, – dey.
Qaşqır tilkige teşekkür ayta. Ekisi birlikte özen ge keteler. Qaşqır buznı teşip, quyruğını suvğa ba- tıra. Biraz vaqıtkeçken sofi, tilki:
-Nasıl, bir şey yoqmı? – dep soray.
– Yoq, daa iç bir şey duymayım, – dey.
Biraz keçken sofi, tilki bir daa soray. Bu sefer qaşqır quvanıp:
Bir şeyler çımırday, balıqlar toplanalar galiba, -dey.
Tilki qaşqırğa quyruğını daa teren batırmaq kerek olğanını ayta. Qaşqır quyruğını suvğa daa te rence batıra. Birazoturğan son:
O…o…tilki aqay, aruvce çımırday başladı. Ga-liba endi ziyade toplandılar, – dey.
Ayneci tilki meseleni afilağan sofi, daa çoq bek-lep oturmay, birden abdırap:
– Vay, qaşqır ağam, köpeklerni artma taqıp, avcı kele, tez olunız, qaçayıq, canımıznı qurtarayıq, – dey de, dağ içine sinip kete. Onı tapsafi al.
Ölümden qorqqan qaşqır qaçmaq içün ne qadar tınşsa da, quyruğı suvda buzlap qalğanından qa-çamay. Şu arada onıfi qulağına ayulday avulday kel-gen köpek sesi eşitilgen kibi ola. Ölümden qurtulmaq istegen qaşqır can acısınen bir çabdırıla, amma quy-ruğı buz içinde üzüle de qala. Onın ağrısına da-yanalmağan qaşqır tilkige pek yaman açuvlana.
-Ah seni, yaramaz, ayneci tilki, mana yapacağın bu edimi? Toqta, men seni tutarım, – dep şu yerden om qıdırıp kete.
Eğer tapsa, tutıp özüni aşamağa qarar bere.
Bir qaç künlerden sofi dağnm orta bir yerinde olğan göl yanında tilkige rast kele. O tilkini körgeni kibi:
– Bu edimi yapacağıfi?”dep onıfi boğazına ya pışa.
Tilki:
-Alla, alla dostum, sen quyruğıfinın ne qadar bahq köterecegini bilmegenin menim qabaatimmı? Pek nefisxor olmağay edin daa! – dey.
Qaşqır:
-Yoq, meni aldattın, onıfi içün seni aşaycağım,-dey.
Tilki şaşa. Ne yapsın, bir aynecilik etip, qur-tulmaq kerek. O, tüşünip başlay. Aynecilik ustası -tilkige çoq tüşünmek de kerek olmay ya.
-Ana, anavı baymiî bağçası içinde bir semiz qoçqar yata. Onı aşa, barem toyarsıfi,- dey.
Bağçada yatqan qoçqar değil de, balaban bir köpek eken. O, qaşqırnı körgeninen üstüne atıla da, şu yerde onı boğıp taşlay.
Böyle etip tilki qaşqırdan da qurtula.
Çoq vaqıt keçken sofi, künlerden bir kün ba-arde tilki özünin eski dostu olğan kirpiğe bir daa rastkele. Eski dostlar ayrılışqandan son, özlerinin başlarına kelip keçken şeylerni aytışalar. Şu arada, olarnıfı yanındaki büyük tereknifi pıtağına ağızında bir topaç yağ olğan qarğa kelip qona.
Qarğanıfi ağızındaki yağ topacı xatanen yerge tüşe. Tilki de, kirpi de pek aç ekenler. Yağ topacı kimnin olacağı aqqında dava çıqa. Tilki bir aynecilik tüşünmege başlay.
Tilki:
-Yağ menimdir! – dey.
Kirpi de:
-Yoq, yağ menimdir, – dey. Kirpi davadan bir şey çıqmaycağım afilağap:
-Bu böyle olmaz, kimnin yaşı büyük olsa, yağ orun olsun, – dey.
Tilki buna razı ola.
-Aysa ayt, sen qaç yaşındasın? – dey.
Kirpi.
-Yoq, başta sen ayt, – dey
-Yoq, başta sen ayt, – dey birisi.
-Yoq, sen ayt.
En sonu, başta tilki aytmağa razı ola ve güzel tüşüngensofi:
-E… e… dostum, men yer taqır, kök bakır eken-de doğdım, – dey.
Kirpi bu sözlerni eşitkeninen közlerinden inci kibi yaşlar tökip, ağlamağa başlay.
Tilki onın ağlağamnı körip, şaşa da:
-Ne oldı, dostum, nege ağlaysıfi? – dep soray.
Kirpi közlerini sürtip:
-Bilesinmi, dostum, sen aytqanda, küçük oğlum aqılıma tüşti, onın içün ağlap yiberdim, o da, tamam yer taqır, kök baqır ekende doğğan edi. Lâkin zavallıçıq, yaşlay öldi de ketti, – dey de yağ to-pacını ağızına ketirip, keyf çatıp, aşamağa başlay.
-Alla ramet eylesin! – dey tilki kirpinin ağızına baqıp.