NAVREZ
Nevruzda büyük bir dalnı kese ediler. Ondan sonra o dalga ketip tarlalardan, bizim yakta da bir kop nevruz bola edi, “abırle” diy edik beyaz soylarına, sarılar nevruz bola. Onları toplay mınaday yükmen ketire ediler, beş tane mi altı tane mi bir araya ketirip ketirip baylay baylay o ağaşın dalına birer tane nevruz, o dal eş korunmiy edi şeşekten. Son sınıf balları kapı kapı dolaşıp
“Navrez keldi korünüz
Korümlügün beriniz
Cennet olsun ceriniz
A-za navrezim mubarek

Soktalar keldi kapın aş
Kapın aş da törge kaş
Soktalarga para şaş
A-za navrezim mübarek

Birinci yaredir Ebu Bekir
Allahın adınnan zikir
Elhamdülüllah çok şükür
A-za navrezim mübarek

Aytır totam tur totam
Kel kötamı kel totam (?)
Soktalarga beş cumurta ber totam
A-za navrezim mubarek

Uzun bu. Bunlarnı aytıp aytıp kapıga kele ediler. Sonra sen de peştamal mı bereceksin, birer gomleklik mi bereceksin, şevre mi bereceksin, o agaştan bir tane kopara edin bu navreznü, sen özün de o agaşka ediye baylaysın. Balların kollarında yumurta sepetleri tola edi, onu sonra da ocalar paylaştıra ediler. Analarımız da o navrezni kübüge baylay ediler, mayı bereketli olsun diye.
KAYNAK:Kırım Tatar Göç Hikâyeleri IV: Şükürzade GÜNGÖREN
http://www.kirimdernegi.org/istanbul/bahcesaray/yazi.asp?yazi=200701006

NEVRUZ BAYRAMINDA NOGAY HALKÂDETLERİ
İsa İNDRALİYEV*
Türkiye Türkçesine Aktaranlar: Mariyam BULGAROVA**Celalettin ERBAY***

Nogaylar eski Türk halklarındandırlar. 650 yıl önce Nogay Türklerinin büyük devleti vardı. O zamanlarda Nogaylar Ertiş ve Tuna Irmaklarının arasında oturuyorlardı. Nogay ulusunun meşhur kurucusu, Edige Mirza olmuştur. Nogay Türklerinin bugünkü torunları Rusya’da, Romanya’da, Polonya’da, Beyaz Rusya’da., Türkiye’de oturuyorlar. Şimdiki Nogay Türkleri tıkızlı Kuzey Kafkasya’da (Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti’nde, Dağıstan’da, Çeçenistan’da) yaşamaktadırlar. Nogayların nüfusu 85000 civarındadır. Tüm zorluklara rağmen Nogaylar kendilerinin dillerini, âdetlerini, manevi kültürünü, ruh gücünü canlı olarak günümüze kadar yaşatmışlardır. Ben bu raporumda Nogay halk folklorunda saklanan ve Nevruz bayramıyla bağlı olan adetler hakkında bahşetmek istiyorum.

Nogaylarda Nevruz bayramı kadim zamanlardan beri, yeni yıl ve ilk bahar bayramları olarak kutlanıyor. İnsanlar bu bayramıyla kendi umutlarını, iyi bol ürünü, yavrularını iyi sayısı olmasını ve yavaş barışlığı bağlıyorlar.

Nevruz bayramına bütün Nogay köylerinin insanları erkenden hazırlanırlar. Atları, koyunları, beslerler, bayramdan bir kaç gün önce keserek çevrede bulunanlara dağıtırlar. Etten bir parça bırakıp Nevruz şarkılarını söyleyeceklere hediyelik için saklanır. Bunun yanında şarkı söyleyeceklere çeşitli hediyeler hazırlanır. Hediyelerin bazıları şunlardır: Sigaralık, genç kızlarının elle işlediği mendiller, yüzüklerdir.

Nevruz bayramında çeşitli sportif yarışmaları yapılır. Bunlar: güreş at yarışları, uzun mesafe taş atma ve yiğitlik gösterileri yapılır. Yarışma.da birinci olanlara kuzu, buzağı, para ve çeşitli hediyeler verilir.

Nevruz’da halk türkülerimiz söylenir en iyi Nogay türküsü söyleyene çeşitli hediye verilir. Bazı Nogay türküleri şöyledir.

Ketti kıstın toksanı
Keldi yazdın bostanı
Yuz boldı, yaz keldi,
Üyrek pen kaz keldi
Azan, Nâvruz küni, mübarek!

Yaz keldi dep süyınız
Yaz oprrak kryınrnrz,
Ay, Aybiyke, turıp bak,
Ak sandrkka kolrım kak,
Azan, Navruz küni, mübarek!

Üy artında köller,
Kakıldaydı kazlar
Bizge yavlık ber anay!
Şâbden, Şâbden!Azan!Azan!
Navruz keldi, mübarek!

Kara tavuk kakıldap,
Batlık tiley turadı.
Yas yavkalar şakıldalı
Yavlık tıley turadı!
Şâbden, Şâbden!Azan, azan!
Navruz, keldi, mübarek!

Şu türkülerin nasıl söylendiği hakkında yorum yapmak istiyorum.

Türküyi bir insan başlamış. Bir kaç türküyi satırın söyledikten sonra gruplar halinde söylenmeye başlanmış.

Bu halk türkülerimizde milli çalgılarımız kullanılır. Bunların adları şöyledir: Kubız, Kılkobız, Zurna, Dombra, Sıbızgı (kaval) dır. Bu söylenen türküleri türlü türlü gruplar söyler ve her evde Nevruz Bayramını kutlarlar. Bu kutlamalarda insanlara sağlık dilerler. Mahsullerin iyi olmasını, hayvanlarının besili ve sağlıklı olmasını dilerler.

Bu türküleri Nevruz Bayramında söylenir ve o anda türküyü söyleyen kişinin aklına geldiği gibi söyler ev sahibinin durumuna ve yaşına göre benzetme yapılır.

Nogaylar nevruz bayramına ve danslara büyük önem vermişler. Onların her birisi dostluk ve kardeşlik için yapılır. Bu oyunların içinde en önemlisi halk danslarıdır. “Uzun, “Tögerek”, “Köşemeke”. Bu arada Genç kızlar ve delikanlılar birbiriyle oynarlar ve karşılıklı konuşurlar.

Bu oyunlara Türk Cumhuriyetlerinde de rastlanmaktadır.

Mart ayında Nogay Çiftçileri özellikle çestan ve Comboyluklar (Nogay) “Sabantoy” bayramını hoşlamaktadır. Bu bayramda Navruz ve Tepreş gibi birlikte kutlanmaktadır. Bayramda halk çeşitli türküler söylerler dombra çalınır, pehlivanlar güreşir. Kazanlarda koyun ve at eti pişirilir. At (yılkı) etinin döşü insana güç verir derler. Sahandoyı düzenleyen Reis (Başkan) için halk bu bayramın tek hakimi “Hlan” eder.

Bütün bu bayramlar Türk Dünyasının ortak bayramlarıdır. Özellikle 21 Mart günü, Türk Dünyasını birleştiren ve birleştirecek bayramı Nevruzunuz kutlu, dölünüz hayırlı ve bereketli olsun!

* Dr., Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti Çerkessk ul. Kosmonartov 30-73. DAĞISTAN.
** Doç. Dr., Tika Yabancı Uzmanı.
*** Eğitim Merkez Müdürü.

KAFKAS NOGAY TÜRKLERİNDE NAVRUZ BAYRAMI

Ramazan KEREYTOV*

Türkiye Türkçesine Aktaranlar:

Mariyam BULGAROVA** Celalettin ERBAY***

Nogay halkının tarihi eski Türk kuşaklarının (VI-VIII. yüzyıllara), Peçenek (IX-XIII. yüzyıllara) birlikleri, Altın (XII-XV yüzyıllara) ve Nogaylar (XIV-XVI. yüzyıllara) gibi ulusların yaşadığı zamanları gösterir.

Bu sebeple Nogay Türklerinin içinde şu anda çeşitli Türk kuşaklarının isimleri soyadları gibi kullanılmaktadır. Meselâ: Uysun, Kıpçak, Nayman, Kereyt, As, Kıtay, Dürmen, Komırat, Nukus, Keneges, Tama, Mangıt, Bodrak, Borlak, Kanglı, Koban, Bayıs, Saray, Majar, Kungur, Korkıt, ve başkaları, Nogay ulusunun güçlenmesi ve oluşumu Edige Hanın ismiyle bağımlı olmuş. O ünlü Tamerlanın sevgili ve büyük komutanlarından biriydi. O zamanlarda (XIV-XVI. yüzyıllar) Nogaylar, Ertiş ve Tuna ırmaklarının. arasında oturuyorlarmış. Nogay, ulusu komşu devletler ve beylikler arasında önemli bir yer tutmuştur.

Nogayların o zamanları bazı Türk halklarını kahraman destanlarında “Nogay Vaktı” diye belirtilmiş. Nogay ulusunun başkenti Sarayşık şehri olmuş. Bu şehrin içinden Batı ile Doğu taraflarını birbirine bağlayan alışveriş yolları geçmiş. Bu sebepten Nogay Devletinin ticaret ilişkileri çok yüksek derecede olmuş. Satılan mallardan en önemlisi Nogay atlar olmuşlar. Onların fiatı çok yüksek olmuş. Nogayların uluslararası siyasî bağlantıları tarihte bellidir.

17-19. asırlarda önceden büyük, kuvvetli devletleri olan Nogaylar feci akıbetten dolayı parçalandılar. Nogay halkının bir kısmı Kırım’a, bir kısmı Romanya’ya, bir kısmı Anadolu’ya zorunlu göçe tâbi tutulmuşlardır.

Şimdiki Nogay Türkleri, Karaçay Çerkeş Cumhuriyetinde, Dağıstan’da, ve Çeçen Cumhuriyeti’nde yaşamaktadırlar. Nogaylar Rusya’da yaşayan halklardan, birisi olup, nüfusu (85.000) civarındadır. Ama onlar dillerine, tarihlerine, kültürlerine, dinlerine, manevî güçlerine, geleneklerine bağlı kalmışlardır.

Halk arasında çeşitli âdetlerin tamamını şu anda yaşatıyorlar. Onların içinde önemli yer tutan yılbaşı yani 21 Mart günü Navruz bayramıdır. Mart ayına Nogaylar Navruz ayı diyorlar. Navruz ayında Nogaylar bir kaç bayramı birlikte kutlamışlardır. “Navruz”, “Sabantoy”, hu ay Nogayların soğuk kıştan sonra gelen sıcaklığa, rahatlığa, tarım işçilerinin başlamasına ve tabiatın canlanmasına işareti olan sevincini ifade eden ve belirten bayramlarıdır.

Nevruz bayramı Nogaylarda Yeni Yılın başlangıcı olarak kutlanıyor. Bu (21 Mart) günün Nogaylarda daha bir önemi vardır. O “Kündelüm” ayının Nogaşlarda başka bir adı daha var. Amel diyorlar. Halkımız arasında Nevruz’a bağlı bir deyim de mevcut.

“Amelden sonra amal yok,

Yazlık boldu dep senme, belki

Amel tutup öpiripte koyar, tonarsın”

Görüyoruz, halk hayat tecrübesine dayanarak Navruz (Mart) ayının hava durumuna fazla güvenmemiş. Bu ayda hava değişikliklerine alışmışlar, onun için önceden hazırlanmışlar. Bu aya bağlı bir deyim daha vardır bu da, “Mart ketpey, dert ketpez” derler.

Bayrama Nogay Türkleri erken hazırlanmaya başlamışlar. Bayanlar (bikeler) evlerini baştan başa temizlerler. Eşyalarını dışarıya çıkartıp, evlerini havalandırırlar, halılarını ve kilimleri temizler. Çamaşırlarını yıkarlar. Eski eşyalarını bırakırlar ve yakarlar. Bayram günü 12-16 yaş grubu gençler grup-grup olarak köylerde gezerler. Her gruptan en iyi şarkı ve şiir söyleyen kimseler seçilir. Biri veya ikisi ellerin: yeşil dal parçası tutarak ve hepsi beraber dalı tutarak ev ev girip çıkarak dolaşmaya başlarlar. Gezen kişiler ev sahiplerine dal parçası verirler. Şarkı söyler, kardelen çiçeğini duvarlara takarlar. Mesela ev sahibi ihtiyar bayan olusa ona “Bizim anay tura, tura tilki tonu kiye tura, bizge yavluk bere tura” derler.

Şarkılar ve şürler her köyde çeşit çeşittir. Ama hepsi Navruz bayramını, Navruz ayını ve ilkbaharı göklere çıkarmışlar. Şarkılar doğanın değişme ve yenileşme süresince halkın sevinç göstergesidir.

“Ay kümbike, eşik aş,

Navruz keldi, şaşuv şaş,

Yavluk bersen yıltsrak,

Akşa bersen saltırat,

Azan, azan!

Navruz kuni, mübarek!

Navruz yırlay keldik biz

İşçilerdin eşiğine,

Narık u1u Şoraday

Batır bersin beşiğine

Azan, azan

Navruz Kuni mübarek”.

Bizim dikkatimizi bir şey daha çekiyor. İlkbaharın, yerdir (toprağı), bayanların (bikeler) doğa ile bağlantısı olduğu için (yer ve bikeler hayat veriyor) Navruz bayramında söylenen şarkıların çoğu bikelere adanmıştır.

Ev sahipleri gelen gençlere çeşit çeşit hediyeler verir. Mesela para, kuru et, ekmek verirler. Bu hediyeler eşitçe bölüşülür, yemekleri köy kenarında hep birlikte yerler, sonra oyunlar oynarlar, şarkı ve türkü söylerler, salıncaklarla sallanırlar.

Nogayların bir kısmı Navruz bayramında evlerinde yemek yapmazlar. Köy kenarına çıkarak sadece getirdikleri sütleri içerler. Köyün bütün gençleri ve yaşlıları köyün kenarında toplanırlar. Bayramlarda inekleri, kısrakları ve develeri sağıp çevredekilere süt dağıtırlar. Birbirlerine sütle saygı gösterisi yaparlar. Bayram yemeğini en yaşlı kişinin duası ile başlanır. Sütü alan kişi süt tasını iki eliyle tutarak küne (Güneşe) bakar. Derki “Yere sıcaklığını versin, vaktinden önce kavurtmasın” diye dua eder. Birkaç süt damlasını yere damlatır. Sonra biraz sütten içip çevresindekilere dağıtır.

Köylerde Navruz bayramı günü komşular, akrabalar birbiriyle bayramlaşır. Yemekler yenir, bayram kutlanır, aynı zamanda “Tepreş” bayramı da kutlanmış olur.

Gençler yeşil dalları alarak bayram için kurulan özel çadırları geçerek ev sahipleriyle bayramlaşır. Ev sahipleri gençler için suda pişirilmiş ve çeşitli renklere boyanmış yumurtaları verir. Yumurtaları alan gençler köy kenarında olan bir tepeye çıkarak ellerindeki yumurtaları tepeden aşağıya doğru yuvarlarlar, bu sırada oyunlar oynanır, bikeler evde yapılan çeşitli yemekleri oradaki insanlara dağıtarak hep birlikte yemek yemeleri sağlanır. Boyalı yumurtalar öz halkımızın çok eski bir geleneğidir. Nogay Türklerine yakın Özbek Türkleri de bu adetlerini yaşatmak ve gelecek nesillere ulaştırmak için büyük gayret sarfetmektedirler.

Yukarıda belirtildiği gibi Nogaylar Navruz bayramı hakkında söylenen adetlerin çoğu Türkiye’de, Orta Asya’da, Kazakistan’da, dünyanın başka yerlerindeki halkların da kutladıkları görülmektedir. Bu kutlamaları araştırmak ve inceleme sonucunda Nogayların bütün Türk halklarıyla yüzyıllarca akrabalık bağlarının olduğunu göstermektedir. Türk dünyasının üstüne bir çiçek gibi açan Navruz bayramı hayırlı ve uğurlu olsun. Hoş geldin, safa geldin Navruz günü mübarek.

* Doç. Dr., Karaçay Çerkeş Cumhuriyeti CERKESSK-41 KOSMONATOV 13-16.

** Doç. Dr., Tika Yabancı Uzmanı.

*** Eğitim Merkez Müdürü.

Dobruca Nogaylarının (Tatarlarının)bir şarkısı:

Bismillah dep başlaymız.
Sízge Naurız kutlaymız.
Kuvançlımız, cırlaymız.
Naurız, naurızım mübarek.

http://www.youtube.com/watch?v=yxNcKQWl8ZA

Kırgız Özyaman – Navrez Cırı (Kırım)

Navrez keldi korunuz
Korumlugun berınız
Cennet bosun ceriniz
Aza navrezim mubareq

Yaz keldi yaban
Tıgıldi cerge saban
Al hayatü vel iman
Aza navrezim mubareq

Yaz keldi carık boldu
Ayvanlar arık boldu
Konleri şarıq boldu
Aza navrezim mubareq

Navrez keldi yaz keldi
Papiy keldi, kaz keldi
Torgaylardan avaz keldi
Aza navrezim mubareq

Çeşmelerden suv aqar
Cengen kapıdan karar
Toqızga şevre tagar
Aza navrezim mubareq

Uyum aldında bakşa
Aktar totam bır bokşa
Ya marama ya akşa
Aza navrezim mubareq

Avalarda uşar kaz
Men aytayım sen yaz
İşte keldi bahar, yaz
Aza navrezim mubareq