ЭДИГЕ

Кобандагы Икон-Халк авылында атаклы Ажи-Исхак йырав Кумуковтан Ашим Сикалиев язып алган.

Бир ярлы койшы кырда койларын багып юргенде мунынъ алдына адамнынъ бас суьеги рас келеди. Койшы таягы ман бас суьекти авдарып карайды. Караса — бастынъ манълайына бир затлар язылган. Койшы окып-язып билмейди. Бас суьекти таякка кийгистип, уьйге ала кайтатта, авылда окып билген биревге коьрсетеди. Окып карасалар: «Мен оьлмей турып сан мынъ адам оьлтиргенмен, оьлгеннен сонъ кырк адам оьлтирермен деп язылган экен. Койшы буга сейирсинеди. Бас суьекти уьйине аькеледи, аьруьв этип шоькиш пен суьекти уваткылайды, сонъ йымсак этип термен мен тартадыта, бир шиберекке туьйип, пишесине йыйдырмага береди. Пишесине не зат экенин бу ун кайдан шыккан экенин айтпайды.

Койшы койларын бакпага кеткенде, койшыдынъ кызы шиберекти шешип карайды. Караса — ак ун. Кыз тили мен ялап карайтта ютады. Даьмдум йок. Болса да кыз сол уннан авыр аяклы болады. Заманы етип, кыздан бир ул бала тувады. Ол да тез оьсип асыл болады. Муны Баркая деп атайдылар. Бу бек акыллы, йитик бала болады. Суьйтип яшап турганда сол юрттынъ ханы туьс коьреди экен. Хан уьйкен аргымак ат пан бараятканда, муны кырк ийт эки боьлинип, йырмасар болып, ханнынъ онъ ягыннан да, сол ягыннан да сермеп, аттан юлкып туьсирип, талаяк боладылар экен. Хан сосы туьсин ваьзирине йорытаяк болады. Ваьзирлери де бир зат та айтып болмайдылар.

Сонда хан юртына хабар яяды: меним туьсимди туьз йорыган адамга не суьйсе соны беремен деп. Бир адам да йорып болмайды. Сол хабар Баркаяга да етеди. Бала келеди ханга туьсинъди мен йорыйым деп.

— Йоры, — дейди хан.

Баркая айтады ханга: «Сенинъ кырк ваьзиринъ бар. Сол кырк ваьзиринъ эки боьлинип, йырмасар болып, сенинъ хатынынъ ман билисип, хатынынъа сени оьлтиртип, сени тактан туьсирип, баска хан салаяк боладылар. Йырма ваьзиринъ сенинъ орнынъа бир адамды салаяк болады, ана йырмасы — баска адамды».

— Сен ялган айтасынъ, ийттен тувган бала! — дейди хан ашувланып, — сени мен бу саьат аскакка астырарман.

— Ийнанмасанъ кеше каравыл сал. Туьн ортасы ава ваьзирлердинъ хатынынъа келгенлерин коьрерсинъ! — дейди Баркая. Ийнанмаса да хан каравыл салады. Карасалар, кырк ваьзири де туьн ортасы ава ханнынъ хатынына келип, анды кайтип оьлтирееклерин эм кимди хан этип салаякларын соьйлеседилер. Сонда хан кырк ваьзирин аскакка асып оьлтиреди. Мине сосы кырк ваьзир эди баягы бас суьектинъ манълайына «оьлгеннен сонъ кырк адам оьлтирермен» деп язылганы.

Хан Баркаяды оьзи мен калдырып, ваьзир этеек болады. Болса да Баркая унамай, Ана Эдил сувы бойына кетип, анъшылык, балыкшылык пан кешинип баслайды. Баркая оьсип, уьйкен адам болады. Ол коьбисинше анъшылап-балыкшылап юрген. Сонынъ уьшин халкка коьп косылган йок. Кеше-куьндиз агашлыкта, сув ягада юргеннен себеп Баркаядынъ савлай кевдесин туьк баскан, басына узын шаш биткен, сакалы сав коькирегин ябатаган болган. Оьзи колайсыз мазаллы, куватлы болган. Баркаяга халк «Баба-туьклес шашлы Азиз» деп ат таккан.

Бир кере Баркая, соьлеги Баба туьклес шашлы Азиз, Секерли коьлде, танъ сес берген заманда йылым ман балых ыслап турганда коьлдинъ ягасына тогыз ак-кув келип конады. Конса-консын, бирден канатларын кагып йибередилертте, ак-кув кийимлерин таслап, тогызы да ишкен сувы тамагыннан коьринген, юзиктей кызлар боладылар. Баркая буларды коьрип, акырын ягага шыгады эм ясырынып буларга ювык келеди. А тогыз кыз, аьруьвликлеринде эсап йок, ак-кув кийимлерин коьлдинъ ягасында калдырып, оьзлери коьлге кирип, сувга туьсип баслайдылар.

Баркая кызлардынъ биревине бек ашык болады эм акырын, билдирмей сол кыздынъ ак-кув кийимин урлайды. Кызлар сувга туьсип болып шыгып кийинип басласа, бир кыздынъ кийими йок. Не этсинлер, сегизи кийинип, кайтара ак-кув болып, ушып кетеди. Биреви йылай-йылай калады. Сонда камыстынъ ишиннен Баркая шыгады. Баркая айтады кызга: «Мен сага ашык болдым. Сен кетсенъ, мен кайгыдан оьлеекпен. Сенинъ кийиминъ менде. Мен сага кийиминъди кайтарайым, тек сен меним хатыным болсанъ». Кызга амал йок, кыз айтады:

«Аьруьв, мен сенинъ хатынынъ болайым, тек сен йымада бир кере кийимимди берип, оьз аьптелериме барып келмеге ызын берерсинъ». «Яхшы», – дейди Баркая. Булар яшай береди: Баркая балык ыслайды, кийик урады. Хатыны оларды кептиреди. Бир хыйлы заман кеткен сонъ, хатын авыр аяклы болады. Бир кере Баркая балык авлап уьйге кайтса, хатыны йок, костынъ ишинде бир бала йылайды. Шавып барып караса — янъы тувган эр бала ятыр. Баркая хатынын излейди, шакырады — йок. Сонъ барып ак-кув кийимин ясырган ерин барып карайды. Караса, ак-кув кийими де йок. Сол заманда Баркая ак-кув кыздынъ коьтере кеткенин анълайды. Амал йок, Баркая балады алып авылга кайтады. Балага Кутлы-Кая деп ат береди. Кутлы-Кая кишкейиннен баслап атасы ман бирге анъга юрип баслайды. Анъга бек уста болады. Боьтен де анъшылык кусларына бек уста. Яс уьйкен болганда анъшы кус-сунъкарларды уьйретип баслайды. Мунынъ сунъкар кусларындай алгыр кус бир ерден де табылмайды. Сол Кутлы-Кая яшаган юрттынъ ханы Токтамыс та анъшы сунъкарларды бек суьеди экен. Токтамыс та Кутлы-Каядынъ усталыгын эситип, оны кусшы этип алады. Суьйтип яшап турады Кутлы-Кая Токтамыс ханнынъ колында. Токтамыс ханнынъ сунъкарлары баска ханлардынъ анъшы кусларыннан алпыр болып шыгады. Баска бир хан, Шаьтемир хан, Токта-мыстынъ сунъкарларына коьзи кызады. Токтамыстан тилейди: «Бир бала сунъкар бертага» — деп. Токтамыс касына ювытпайды.

Сонда, Шаьтемир хан Кутлы-Каяга келетте, сол атаклы сунъкарлардынъ бир йымырткасын тилейди. Бермеге Кутлы-Кая Токтамыстан коркады.

Сонда Шаьтемир хан айтады: «Сунъкар картайган, йылда эки йымыртка йымырткалайтаган эди, быйыл бирев йымырткалады дерсинъ, бир йымыртка мага сат» дейди. Кутлы-Кая бир йымырткады сатады. Куьни етип, ол йымырткадан сунъкар баласы шыгады. Ол да оьсип, оьткир коьзли, куватлы сунъкар болады. Бир кере Шаьтемир хан яс сунъкарын да алып, Токтамыс ханга конакка келеди. Булар анъга шыгадылар. Бир кийик шыгып кашады. Токтамыстынъ сунъкары да, Шаьтемир ханнынъ сунъкары да атылып кийикти кувадылар-Сонда Шаьтемир ханнынъ яс сунъкары алдын етип, кийикти ыслайды. Токтамыстынъ сунъкары артта калып, бир затсыз калады.

Сонда Токтамыс сорайды: «Сен бу яхшы тукым сунъкарды кайдан таптынъ? Бу тукым менде бар болмаса бир ханда да йок эди…» — дейди. Шаьтемир хан айтпайды. Булар арып-йолда олтырып кымыз ишедилер. Кымызга кызганда Шаьтемир хан айтады: «Мага бу сунъкарды йымыртка болып сенинъ кусшынъ Кутлы-Кая берди». Сонда Токтамыс бек яман ашувланады. Келип хан сарайына Кутлы-Каяды оьлтиреек болады. Кутлы-Кая оны эситип, агашка кашады. Кутлы-Кая агашлыкта анъшылап яшайды бир хыйлы йыллар. Бир кере буга албаслыдынъ кызы рас болады. Кутлы-Кая албаслыдынъ кызына уьйленеек болады. Кыз айтады: «Мен сага хатын болайым, тек сен мен шешингенде меним колтыгым ман аягыма карамассынъ» дейди.

— Аьруьв, — дейди Кутлы-Кая.

Албаслыдынъ кызы айлак бек ярасыклы болган. Булар яшап баслайдылар. Бир кере, албаслыдынъ кызы шешинеятканда, Кутлы-Кая даяна алмай, акырын хатынынынъ колтыгына эм аякларына карайды. Караса карасын, колтыгы тесик экен, сол тесиктен ишинде оьпкебавыры коьринеди. Аякларына караса — аяклары кустынъ аягындай.

Соьл саьат албаслыдынъ кызы Кутлы-Каядынъ караганын сезетте, былай дейди: «Сен антынъды ыслай алмадынъ, меним карама деген ерлериме карадынъ, Бу саьаттен баслап мен сенинъ хатынынъ тувылман, сен меним эрим тувылсынъ. Меним аягым авыр. Мынадай куьнде аьвлет туваяк. Эгер кыз болса, ол аьвлет менимен калар, эгер ул болса, сол тувган куьн мине мына теректинъ астына аькелип саларман, сен келип улынъды аларсынъ». Соны айтатта албаслыдынъ кызы, артта карамаганлай, кетеди. Не амал, Кутлы-Кая калады. Куьн санап турады. Белгили куьнде келип теректинъ астын караса, ерде бир аьвлет ятыр. Кутлы-Кая улын коьтерип алады. Бала йылайды, уватып болмайды, Кутлы-Каядынь янъы куьшиклеген ийти болады касында. Баладынъ йылаганын токтаталмаганда, Кутлы-Кая балага ийтти эмдиреди. Биp хыйлы заман бала ийтти эмип яшайды. Сонъында ийт эмдирмейтаган болады. Кутлы-Кая калай этеегин билмей, авылга, ясыртын кайтады. Балады бир йылкышы тенъине калдырады. Оьзи авылда яшамага Токтамыс ыслап оьлтирер деп коркады. Кутлы-Каядынъ тенъи йылкышыдынъ тогыз улы бар экен. Кутлы-Кая улын Эдиге деп атады. Эдигеди де тогыз улына костылар. Кутлы-Кая агашка кайтып кетти. Эдиге бек тез оьсип баслайды, оьзи де бек оьткир. Балалар ман тоьбелессе, ыслаган-ыслаган ерин уьзип алады. Сол заманда, Эдиге Кутлы-Каядынъ улы экенин бирев билетте, Токтамыс ханга айтады: «Сени алдайтаган Кутлы-Кая кашып агашта яшайды, онынъ бир улы бар, улын авылда йылкышы тенъи асырайды». Токтамыс тез болып йылкышыды шыгарды.

— Кутлы-Каядынъ улы сендеме? — деп сорайды.

— Менде, — дейди йылкышы.

— Тез болып мунда аькел, оьлтиреекпен!

— Йылкышы уьйине кайтады эм пишесине айтады:

«Бизде тогыз ул бар. Кутлы-Каядынъ ялгыз бир улы бар. Ол да бек баьтир адам болаяк коьринеди. Кутлы-Каядынъ ялгыз улын оьлтирткишей, биз Токтамыска оьзимиздинъ бир улымызды берейик».

Йылкышыдынъ пишеси разы болады. Йылкышы бир улын алат та Токтамыска аькетеди.

— Мынавы ма Кутлы-Каядынъ улы? — дейди хан.

— Мынавы.

Сол ерде Токтамыс хан йылкышыдынъ улын Кутлы-Каядынъ улына санап, аскакка асып оьлтиреди.

Эдиге йылкышыдынъ колында сав калады. Йылкышы ман пишеси буга энди Эдиге демей Кубугул дейдилер. Олай дегени «Куба огул» демек болады. «Куба» деп бек юрекли баьтирге айтылган, баьтир демеклик болады. Кутлы-Кая да мазаллы, йигерли баьтир болган сонъ, ога да «Куба» деген-лер. Энди онынъ улы Эдигеге «Кубаогул» — «Кубугул» деп ат тактылар. Кутлы-Каядынъ улы экенин билдирмес уьшин атадылар. Суьйтип яшайдылар йылкышыдынъ уллары Токтамыс ханнынъ колында йылкы багадылар. Кубугул бир аз оьскенде, бир бай дьнъ бузавларын бакпага бередилер. Солай этип кишкей Кубугул куьндиз бузав багып яшай береди. Сол мезгилде Токтамыс хан оьзининъ атагын шыгармак уьшин арба ясатады, ол арбадынъ тегершиклерин алтыннан эттиреди, баска ерлерин де алтын ман куьмистен эттиреди. Сонъ халкты йыятта: «Эй, мына арбага баа салынъыз!» — дейди.

— Эй, ога баа барым. Бул алтынтта? — деп халк баа салалмайды. Сонда Токтамыс хан арбага бир-эки адамды олтыртып «бар элди кыдырып шыгынъыз, неше баа салырлар», — деп йибереди. Кыдырадылар. Эш бирев баа салып болмайды. Бир баска байдынъ ерине еткенде бир бала бузав багып туры. Оьзи олтырып сыякка шыгып туры, оьзи ашап туры. Сонда арбадагылардынъ биреви айтады: «Токташ, сосыннан хабар сорайык».

— Эй онынъ иесиннен сорайсынъ. Оьзи ашап тургандай коьринеди, оьзи сыякка шыккандай коьринеди. Оннан адам хабар сорайма?

Балады шакырадылар: «Бала, бербегин кел!».

— Оьзинъиз келинъиз, — деди бала, — менин куллыгым бар. Коьрмейсизбе?

Арбашылар барадылар.

— Не этип турысынъ?

— Эй, керек затын курсакка салып туры эдим, ярамаганын таслап туры эдим.

— Олай болам?

— Керек болса болатаган.

— Аьше бу не зат?

— Бу арба.

— Бу арбадынъ баасы не болар?

— Ханнынъ элинде бир-эки йыл аслык битпесе, бир оьтпек болыр мунынъ баасы.

Булар оннан зат анъламай, ханга айтып барадылар.

— Эй, балады мага келтиринъиз! — дейди хан. Алып келедилер байга адамнынъ колыннан.

— Эй, не этип юресинъ?

— Мен бир оьксиз, бир байда юремен куллык этип.

— Менде этсенъ?

— Сенде де этейим.

— Ол байда не этесинъ?

— Бузав багаман.

— Менде де бузав бак.

— Йок, сенде бузав бакпайман.

— Аьше тувар бак.

— Йок, тувар да бакпайман.

— Аьше кой бак.

— Йок. Ол да меним куллыгым тувыл. Оннан да барып бузавымды бакканым колай.

Йылкы бак, аьше.

— Йылкы багайым.

Ханнынъ тогыз йылкышысы бар эди. Оныншы этип муны да алды. Бу йылкышылар тогыз-он куьнде бир ханга келип коьринип кетеди экенлер. Йылкыдынъ хабарын айтадылар. Ханга баьри де ызлы-ызыннан киредилер. Хан тогыз йылкы-шы келгенде козгалмай туратта, оныншы Кубугул келгенлей, орныннан козгалып коьтериледи. Ханнынъ хатыны ханга айтады оны.

— Йок, козгалмайман! — дейди хан. Сонда хатыны ханнынъ этегин туьйрегиш пен астындагы ястыкка кадайды. Кубугул келгенде хан баягылай козгалды. Козгалганда ханнынъ этеги тартылады.

— Козгалдынъма? — деп сорайды хатыны, йылкышылар кеткен сонъ.

— Козгалдым! — дейди Токтамыс, — энди олар келгенше сен бир савытка каты этип ювырт уйытып кой! — дейди. Бир он куьннен сонъ йылкышылар тага келгенде, хан савыттагы ювырттынъ уьстине каш салатта Кубугулга береди. Кубугул да ювыртты алып, камасын шыгарып, уйыган ювыртты бузатта, ишип, шыгып кетеди.

— О не айтты? — дейди хан.

— Ол бир затта айтпады, сен де бир затта айтпадынъ.

— Мен ювыртка каш салып бергеним — эгер сенинъ юрегинъде яман зат бар болса, мен сени доьрт боьлермен деген эдим. Ол мага айтты: «сен мени доьрт боьлсенъ, мен сенинъ элинъди, юртынъды мине былай бузып, ювырт ишкендей этип байырларман» деп айтты. Онынъ ким экенин билмеге керек эм оьлтирмеге керек. Ол адам тек адам тувыл». Токтамыс йылкышылардан Кубугулдынъ асылын сорайды. Олар да билмейди. Токтамыс хан Кубугулды ыслайды. Аькелип термединъ бир боьлигине капатады. Асылын билген сонъ оьлтиреек болып. Термединъ баска боьлигинде хан оьзи олтырьп, касына элдинъ картларын, баьтирлерин йыйдырды

Токтамыс ханы

Байтал сойып бал куйды,

Йыравларын йыйдырды,

Туькли шатыр курдырды,

Тоьре картлар йыйдырды,

Уьйкен тоьбе басында,

Уьйкен торы ат астында,

Камышысы яйма алтын,

Яйылганы баьри алтын,

Ягы туьги уьрпейип,

Хан ием сонда толгайды:

Мынънын Болат баьтири,

Кубугулдынъ асылын

Билемисинъ? — деп эди.

Кубугулдынъ асылын

Мен билмеймен, хан ием,

Уллы соьзден мен оьзим

Таксырлыман дей турды.

Юздинъ Ногай баьтири,

Кубугулдынъ асылын

Билемисинъ? — деп эди.

Кубугулдынъ асылын

Мен билмеймен, хан ием,

Уллы соьзден мен оьзим

Таксырлыман дей турды.

Хырювдынъ Буган баьтири,

Кубугулдынъ асылын

Билемисинъ? — деп эди.

Кубугулдынъ асылын

Мен билмеймен, хан ием,

Уллы соьзден мен оьзим

Таксырлыман дей турды.

Асылын адам билмеген,

Элге синъип юрмеген,

Найманнынъ Касай баьтири,

Кубугулдынъ асылын

Билемисинъ? — деп эди.

Кубугулдыдъ асылын

Мен билмеймен, хан ием,

Уллы соьзден мен оьзим

Таксырлыман дей турды.

Исуннынъ Нукай баьтири,

Кубугулдынъ асылын

Билемисинъ? — деп эди.

Кубугулдынъ асылын

Мен билмеймен, хан ием

Уллы соьзден мен оьзим

Таксырлыман дей турды.

Коькиреги коьк уьйдей

Буйрабастынъ Толыш улы

Янмухамбет баьтири,

Кубугулдынъ асылын

Билемисинъ? — деп эди.

Кубугулдынъ асылын

Мен билмеймен, хан ием,

Уллы соьзден мен оьзим

Таксырлыман дей турды.

Купшактынъ Куба баьтири,

Кубугулдынъ асылын

Билемисинъ? — деп эди.

Кубугулдынъ асылын

Мен билмеймен, хан ием,

Уллы соьзден мен оьзим

Таксырлыман дей турды.

Канълыдынъ Кара Байысы,

Кубугулдынъ асылын

Билемисинъ? — деп эди.

Кубугулдынъ асылын

Мен билмеймен, хан ием,

Уллы соьзден мен оьзим

Таксырлыман дей турды.

Конъыраттынъ Узын Айдары,

Кубугулдынъ асылын

Билемисинъ? — деп эди.

Кубугулдынъ асылын

Мен билмеймен, хан ием,

Уллы соьзден мен оьзим

Таксырлыман дей турды.

Шырыннынъ Слув Мамбети,

Кубугулдынъ асылын

Билемисинъ — деп эди.

Кубугулдынъ асылын

Мен билмеймен, хан ием,

Уллы соьзден мен оьзим

Таксырлыман дей турды.

Манъгыттынъ

Манъка йырав,

Кубугулдынъ асылын

Билемисинъ — деп эди.

Кубугулдынъ асылын

Мен билмеймен, хан ием,

Таксырлыман дей турды.

Таксырлыман дей турды.

Кенегес улы Кер Янбай,

Кенъесинъ артык бий Янбай,

Келимли ердинъ отысынъ,

Йылкы ишинде белгили

Кер биемнинъ суьтисинъ,

Тонавшы меним нартымсынъ,

Эндигиси буьгуьнде

Кенегес улы Кер Янбай,

Кенъес алды картымсынъ.

Кубугулдынъ асылын

Билемисинъ? — деп эди.

Ботасы оьлген туьедей,

Бозлай берип анда

Янбай толгайды.

Кулыны оьлген биедей

Кисней берип,

Анда Янбай толгайды.

Мен йырав ман, йырав ман,

Бетегели ерде отав курарман.

Нагашым меним

Кара йырав келгенше

Мен йыбанта турарман,

Нагашам Кара йырав

Келген сонъ,

Кол кавсырап, тиз буьгуьп,

Тиз астына боьрк салып,

Таьжим кыла турарман.

Юз де сексен яшаган,

Азув тиси босаган,

Нагашам Кара йырав буьгуьнде,

Ол билмесе ким билер?

Арайыслап арыс салдырып,

Йоьмхерлеп елкен кактырып,

Куьмистен куьпшек буьктирип,

Кербеттен керей тактырып,

Келместен тогын эттирип,

Телегенин тенъ этип,

Ак ялкынын бек этип,

Арысына алты кара ат ектирип,

Етегине ети торы ат ектирип,

Айырлыктынъ алдыннан,

Ак шал ат пан тарттырып,

Барып эди Сыбырага.

Арбага минер ол Сыбырадынъ

Аьли йок,

Атка минер яны йок.

Якларын увлав мынан

Увлатып,,

Тислерин ший йибек пен

Тиздирип,

Беллерине бота мынан

Бувдырып,

Колтыгына аса таяк

Суьйретип,

Оьтирик, ялган айтпаска,

Ийман шаадет эскертип,

Алтынлы уьйкен коьшке

Миндирип,

Алып келди Сыбырады.

Сосы бастан ол Сыбырага

Ер берди,

Сыбырадай карт йырав,

Сен толгашы, — деп эди.

Ыргыланды, Сыбыра йырав

Козгалды,

Толгайым деп карады.

Айтарга авызы бармады.

Соьйлерге тили келмеди.

Оны коьрип Токтамыс

Уьш тостакай бал берди,

Сыбыра балды ишкенде,

Бал буьйрекке туьскенде,

Буьйрек балга сискенде,

Эрни-бурны йыбырдап

Сыбыра сонда толгайды:

Ай, Токтамыс, ай балам,

Мен коьргеним айтайым,

Ай астында бир коьл бар,

Айланасы

Ат шаптырса еткисиз.

Ортасына биткен

Кога мынан тал да бар,

Эриккенлер, ялкканлар

Кабан кувып аткысыз.

Ягасына орам биткен тал да бар,

Эриккенлер, ялкканлар

Кабан кувып аткысыз.

Басынъда сенинъ даьвлетинъ бар,

Нелер берсе еткисиз.

Йыйынынъда сенинъ бирев бар,

Нелер берсе еткисиз.

Кубуглды ша сен, ай балам, Токтамыс.

Кувлай билмёй кувлайсынъ.

Ай Токтамыс, ай балам,

Эски ханнан отыз хан,

Янъы ханнан он бес хан,

Толайысы мунынъ болар

Кырк бес хан.

Оны коьрип мен оьзим

Оннан калган кары ман.

Кубугулдынъ асылы

Аннан да артык усайды.

Аьр мезгилде карасанъ

Тоьбеси алтын боьрк кийген,

Тоьрели Алшанъыр деген

Хан болган,

Аны коьрип мен оьзим,

Аннан калган кары ман.

Кубугулдынъ асылы

Аннан да артык усайды.

Сайын ханлар келгенде,

Аны коьрип мен оьзим

Аннан калган кары ман.

Кубугулдынъ асылы

Аннан да артык усайды.

Анав хан да мынав хан,

Дуныядынъ бойын еген

Кутай хан,

Бу дуныядан донъыз болып

Оьткен хан.

Аны коьрип мен оьзим,

Аннан калган кары ман.

Кубугулдынъ асылы

Аннан да артык усайды.

Тетиретип явга шабаган,

Палван Солтан Берке хан,

Аны коьрип мен оьзим,

Аннан калган кары ман.

Кубугулдынъ асылы

Аннан да артык усайды.

Ямышысы яйма алтын,

Ябылганы баьри алтын,

Аьр мезгилде азбарына карасанъ,

Мынъ аргымак байлаган,

Хан Яныбек хан болган.

Аны коьрип мен оьзим,

Аннан калган кары ман,

Кубугулдынъ асылы

Аннан да артык усайды.

Тебингиси ший алтын,

Динибектей хан болган,

Аны коьрип мен оьзим,

Аннан калган кары ман.

Кубугулдынъ асылы

Аннан да артык усайды.

Нардынъ бойын шорт кескен

Бердибекти коьргенмен.

Кубугулдынъ асылы

Аннан да артык усайды.

Зоьнъги бавы уьзбе алтын,

Терлиги шым алтын,

Иерининъ касы алтын,

Ювенининъ басы алтын,

Куйысканы куйма алтын

Хан Оьзбек хан болган,

Аны коьрип мен оьзим,

Аннан калган кары ман.

Кубугулдынъ асылы

Аннан да артык усайды.

Боьденедей, боьридей,

Тек туьневин ол оьзи,

Калмык деген ерлерде

Шаган деген хан болган.

Аны коьрип мен оьзим,

Аннан калган кары ман.

Кубугулдынъ асылы

Аннан да артык усайды.

Тутам бойы тобылгы,

Тогын этип, яй эткен.

Сенинъ атанъ Тойкожа,

Тойкожадынъ улы Токтамыс,

Туьневгиси куьнлерде,

Яланъ аяк, яланъ бас,

Бузав баккан соьлтиксинъ.

Тусынъ келип хан болдынъ,

Сени де коьрип тураман,

Оьлтиреегинъ билемен,

Оьлтирсенъ меним нем корыйды.

Ахырет уьйге барарман.

Еннет уьйге кирермен.

Еннеттинъ тап тоьринде

Боларман.

Кубугул колынъда юргенде,

Халк аьлемге шыгармай,

Баьтирге басын баламай,

Оьз суьйгенинъ эткен куьн,

Буьгуьнгиси буьгуьнде,

Суьйген куьнинъ кеткен куьн,

Энди меннен, хан ием,

Кубугулды не деп сорайсынъ?

Аргы улдынъ аргысы,

Берги улдынъ бергиси,

Ортадагы эт елкели,

Кус бурынлы Кубугулдынъ асылы

Сеннен де артык усайды.

Аркага минип карайман,

Асылынъды эш таппайман

Кубугул!

Тоьбеге минип карайман,

Тоьркининъди эш таппайман

Кубугул!

Онда Эдиге толгайды:

Эдиге айтар, эр айтар,

Эдигедей анавда

Эр дугажы оьзи айтар:

Аркага минип карайсынъ,

Тоьркинимди ким деп сорайсынъ?

Ай аксакал, аксакал,

Огыл, огыл деп турасынъ,

Сенинъ улынъ мен тувыл.

Огыл, огыл десенъ етпеди,

Огыл, огыл дегишей,

Эдигедей анавда

Эр дугажи оьз улым

Десенъ коьппеди?

Ассаламу алейкум,

Кепеек кимсинъ? — дегенде

Кепеекпен дегенмен.

Кепеек кимсинъ? —дегенде

Курайышпан дегенмен.

Аьзизден тувган шок ялгыз.

Бала оьзиммен дегенмен.

Абубекир Сыддыктан,

Пайда болганман.

Нурдан уьлги алганман.

Сенинъ атанъ Тойкожа,

Тойкожадынъ улы Токтамыс,

Асылым Алшанъгыр деп мактанма.

Асылынъ Алшанъгыр болса не болгай?

Дугажи Махмун Керемет,

Кереметтинъ улы Анъшыбай,

Анъшыбайдынъ улы Бирперие,

Бирпериединъ улы Баркая,

Мен Баркаядынъ улы анавда

Кутлы-Кая улы ман.

Сол заманда сол шакта

Сыбыра айтып толгайды:

Ай Токтамыс, ай балам,

Курыган шоьпте даьм болмас,

Кув йиликте май болмас,

Карт айткан соьз саналмас.

Курыган шоьпте даьм болса,

Кув йиликте май болса,

Карт кисиде бет болса,

Карт айткан соьз саналса,

Кубугулды ша, буьгуьнде сен,

Ай балам,

Кувлай билмей кувлайсынъ,

Сол заманда сол шакта,

Сыбыра айтып толгайды,

Аргы улдынъ бергиси,

Берги улдынъ аргысы,

Ортадагы кус бурынлы Кубугулдынъ

Болайларына карасанъ,

Нурдан пайда болгандай.

Яй тартпага колы узын,

Мергин болар Кубугул,

Эрни юка, ягы этсиз,

Соьйлемеге шешен болар Кубугул.

Кубугулды сен буьгуьнде,

Кубугул деп корлама,

Майтагым коьп деп зорлама.

Кубугулды Кубугул деп корласанъ,

Майтагым коьп дел зорласанъ,

Бир йылгысы

Япалак кустай ялпылдап,

Языда болар бугай Кубугул!

Йыл айланып келгенде,

Кумга биткен куба тал,

Курык сайлар Кубугул.

Кубалалы сенинъ коьп йылкыпъды,

Кувып айдар Кубугул.

Кувып барган нартынъа

Кум каптырар Кубугул.

Касыклап йыйган коьп халкынъды

Шоьмишлеп тоьгер Кубугул.

Куралайдан эки коьзинъ кызартып,

Кутастай мойнынъ созылтып,

Элинънен сени айырып,

Эндигиси буьгуьнде

Хайырынъды

Коьрер бугай Кубугул.

Басы бурма,

Сары алтын тагынъды

Тартып алар Кубугул.

Эт билеги сав алтын,

Соьйлегенде

Аьр бир соьзи мынъ алтын,

Каныкедей аьруьвинъ,

Коьзикедей сылувынъ

Олжа да этер Кубугул.

Тогыз керей бабасы

Толы юрттынъ иеси

Токтамыстай сизлерди

Кырга кувар Кубугул.

Бал шапшактан

Басар бугай Кубугул.

Шыгарактан шыгып

Кашар бугай Кубугул,

Баьрин айтып кайтейим,

Айтканым болса буьгуьнде

Кула туьзде, кув шоьлде

Ахырында сенинъ хайырынъды

Коьрер бугай Кубугул.

Сыбырадай карт йырав анълатты ханга. Кубугулдынъ асылы яхшы, ханлардан да артык экенин. Кувлама деп те карады. Болса да Токтамыс ханга сенип болмайды. Соннан себеп йырав Эдигеге де кенъес береди. Муннан шыгып каш деп. Эдиге шыгарактан, сол Сыбыра айткан кепте кашып шыгып кетеди. Ога кашпага соьлеги оьзи минен бирге йыл кы багып юрген тогыз йолдасы ярдамласады. Эдиге капа-лып турганда, йолдаслары тыста атларды кашпага аьзирлей-дилер. Артыннан куваяк атлардынъ зоьнъибавларын иш бе-тнннен йинъишке этип калдырып кеседилер. Эдиге шыгарактан каргып шыкканда, тогыз йолдасы да бирге муны мынан кашадылар. Артыннан куваяк болып шыкканлар атларына минемен дегенде, ялп-ялп этип ерге йыгыладылар, зоьнъилери, айыллары уьзилип.

Сонда Токтамыс толгайды:

Эй, тогыз эр, тогыз эр,

Тогызынъ да бара коьр,

Алдап-сулдап Эдигеди

Касынъызга ала коьр.

Алдап-сулдап касынъа ал,

Касынъа ал да басын ал!

Энди Эдигединъ ызыннан кувмага эп йок. Кувса да еталмаяк. Сонда Токтамыс Сыбырага каныгады: «Сен не эттинъ!» — деп. Болмаганда артыннан Янбайды йибередилер. Каьйтип те болсын алдап-сулдап кайтар деп. Эдигединъ ызыннан Янбай барады. Артыннан етип таьтли тил мен йырлап бас-лайды:

Кайт, кайт, аьзиз, кайтсана,

Кайтып Эдил оьтсене.

Эл аралап юрт сайлап,

Занъырдаган уьйкен нарга

Шанъ байлап,

Хан иенъ сени шакырады,

Кайтсана!

Энегеси бийик боз орда,

Энип керес берсене.

Эрни юка шынъ аяк,

Хан иенъ

Бал береди — ишсене.

Этеги алтын, енъи алтын,

Хан иенъ

Тон береди — кийсене.

Ямышысы яйма алтын,

Ябынганы баьри алтын,

Тебингиси тилме алтын,

Тебингени баьри алтын,

Иерининъ касы алтын,

Ювенининъ басы алтын,

Кулагын биздей кадаган,

Кекелин кыздай тараган,

Юргенде ызын санаган,

Асылы артык араптан

Хан иенъ

Ат береди — минсене.

Балдагы алтын айболат

Хан иенъ

Кылыш береди — бувсана.

Куйрыгы узын ак сунъкар

Хан иенъ

Кус береди — суьйсене.

Шорасыннан

Шора боьлип береди,

Шора агасы болсана.

Бир шегеси мынъ кызылга

Битпеген,

Ханлардынъ айдаган малы

Етпеген,

Усталардынъ мынъ шоькиши

Туьтпеген,

Хан иенъ

Куьбе береди — кийсене.

Хан иенъ

Эллерден эллер сайлап,

Эр оьзинъе

Аьруьв косып береди,

Эл иеси болсана.

Байталыннан байтал

Боьлип береди,

Байлап кымыз ишсене.

Майтагыннан

Майтак боьлип береди

Падишалык суьрсене!

Эдиге айтар, эр айтар,

Эдигедей анавда

Эр дугажы оьзи айтар.

Эл аралап юрт сайлап,

Занъырдаган уьйкен нарга

Шанъ байлап,

Хан ием мени

Шакырса да барманда

Оьзим элден тайган сонъ,

Энегеси бийик боз орда

Энип керес берменде,

Тоьбем кутсыз болган сонъ.

Эрни юка шынъ аяк,

Хан нем меним

Бал берсе де ишпенде,

Эрним елкек болган сонъ.

Этеги алтын, енъи алтын,

Хан ием меним

Тон берсе де киймен де,

Ийним кутсыз болган сонъ,

Ямышысы яйма алтын,

Ябынганы баьри алтын,

Тебингиси тилме алтын,

Тебингени баьри алтын,

Иерининъ касы алтын,

Ювенининъ басы алтын,

Кулагын биздей кадаган,

Кекелин кыздай тараган,

Юргенде ызын санаган,

Асылы артык араптан,

Хан ием меним

Ат берсе де минменде,

Авым кутсыз болган сонъ.

Балдагы алтын айболат,

Хан ием меним

Кылыш берсе бувманда,

Белим салпы болган сонъ.

Куйрыгы узын ак сунъкар,

Хан ием

Кус берсе де суьйменде,

Оьзим кутсыз болган сонъ.

Байталыннан байтал боьлип берсе де,

Байлап кымыз ишпенде,

Авызым кутсыз болган сонъ.

Бир шегеси мынъ кызылга

Битпеген,

Ханлардынъ айдаган малы

Етпеген,

Усталардынъ мынъ шоькиши

Туьтпеген,

Ягасы алтын ак куьревке,

Темир тон,

Хан ием меним

Куьбе берсе кийменде,

Шаркым кутсыз болган сонъ.

Хан ием,

Эллерден эллер сайлап,

Аьруьв берсе алманда,

Оьзим яман болган сонъ.

Шорасыннан Шора боьлип берсе де

Шора агасы болманда.

Майтагыннан Майтак боьлип берсе де,

Падишалык суьрменде,

Басым кутсыз болган сонъ.

Кенегес улы Кер Янбай,

Кенъесинъ артык ийт Янбай,

Кенъеспеге келгенде

Йок болсана, кайт Янбай.

Сен ат бергеннинъ улысынъ,

Ас бергеннинъ кулысынъ,

Кайт, кайт, Янбай, кайт, Янбай,

Кайтып уьйинъ тап, Янбай,

артпай тилинъ кесермен,

Танълайынъа мен -сенинъ

Тал кыздырып басарман,

Тартып тилинъди кесермен.

Явырнынънан ярмай оьтинъ аларман.

Эр болып атка минген сонъ,

Бир йол алып юрген сонъ,

Хатын болып кайтпанда.

Оьпкелеген соьзимди

Коьктен огым кайтпаса,

Авызым ман айтпанда.

Муннан аьри мактанман.

Мактандырсанъ сен мени,

Он эки тутам ок туткан,

Бурынгы оьткен эр Шынъгыз

Мен оьзимди

Ал Шынъгыз ман тенълермен.

Карагайдан бийик терекпен,

Басымнан давыл оьтсе тенъселмен.

Токтамыстынъ тогыз эр,

Ой салынъыз ойыма,

Камшы тиер мойнынъа,

Кан сыргалар койнынъа.

Шыдамассыз

Меним кылган ойыныма.

Мен мендирмен, мендирмен,

Менменликте тоба кылган

Эрдирмен.

Душпан oтын яндырман,

Шетенли коьз тоьгерек,

Алдавлы соьзинъ не керек?

Бу кеткеннен кетермен

Шатемир ханга етермен.

Шатемир мага кол берсе,

Кудай аллам йол берсе,

Токтамыстай тиси кертик,

Тили муьлтис ханларды,

Аягымнынъ астына салып,

Бир маскара этермен.

Эдиге айтар, эр айтар

Эдигедей анавда

Эр дугажы оьзи айтар:

Канъкадай кара басыма

Каравыл турган тогызым.

Ай тогызым, тогызым,

Дувадактай токанълап,

Кезлик берген тогызым.

Кара кустай шошанълап

Каравыл турган тогызым.

Ерге биткен елкекти

Азык эттинъ тогызым.

Этсиресенъиз булан атарсыз,

Эрикпесенъиз бир муратка етерсиз.

Бир заманы келгенде,

Токтамыстан толы ногай мен алсам,

Толкысытып ана Эдилге кондырсам,

Сарайшыктай, кожадай,

Ул-улынъа калганша,

Емегинъ болсын тогызым!

Елке шашын оьрмеген,

Адам юзин коьрмеген,

Байлардынъ томпак шашлы аьруьви

Олжа болсын тогызым.

Эй, тогызым, тогызым,

Тогызымнынъ басын етермен.

Атынъ оьлсе тоьлермен.

Калганынъды мен оьзим

Кара киске боьлермен.

Оьзинъ оьлсе мен сени

Ак кебинлеп, аьруьв ювып коьмермен.

Болса алай этермен.

Болмаса кудайымнынъ

Болмасына не этермен?

Соны ман бираз юргеннен сонъ буларга тогыз баслы бир куйрыклы йылан карсы болады. Сонъ баягы булар «йылан-йылан» деп кышкырадылар. Кубугул «оьлтиринъиз!» — деп айтады. Тогызы да аьр бириси бир йыланнынъ басын шавып алдылар. Оннан бираз кеткен сонъ, тагы да тогыз куйрыклы, бир баслы йылан карсы болды. Булар «йылан-йылан» деп Эдигеге айтадылар. Эдиге «оьлтиринъиз!» — деп айтты. Булар оьлтиреек болып аьри бери этедилер, сол эки арада йылан инге кирип кетеди. Булар оьлтиралмай калдылар. Сонъ айтады Эдиге: «Коьрдинъизбе, тогыз баслы бир куй­рыклы йыланды бир саьат оьлтирдинъиз. Эндиги тогыз куйрыклы бир баслы йыланды оьлтиралмадынъыз, басы сыйган ерге тогыз куйрык та сыйды. Солай болган заманда биз де оьзимизге бас сайлайык» — деди Эдиге. Басшы этип Эдигеди сайладылар.

Суьйтип Эдиге Токтамыска кайтпай, Шатемир ханга ба-рып бир аз турган сонъ бул касында тогыз йолдасы ман анъга шыгады. Март айларынынъ иши. Эдиге анъга кеткенде, Кабарты Алып баьтири бир мынъ аьскерин алып Шатемир ханга келеди. «Кызынъды бер» деп зорлайды. Шатемир хан муннан коркатта кызына айтады: «Балам, мен муныман согысып боймайман, ол шаклы куьшим йок. Не болса да муны ман кет. Айлак болмаса сага кудай карсы этсин Эдигеди».

— Атай, энди болмады, кетейик! — деди кызы, — Эдигединъ «Эдиге» экенин мен кайдан билеекпен?

Атасы айтады:

Эдиге сондай киси: аппак кийим киер, сол аппак кийимге бир шанъ тийгистпес, кир тийгистпес, астына зат салмай кара ерге олтырмас. Бир зат та таппаса, астына сыбырткысын, камышысын буьклеп олтырар. Намаз кылган заманда да кылжанын шыгарып, бас бетине кадап кылар. Эгер оьзи ялгыз айван сойса, сол айваннынъ канын шаркына юктырмас. Сондай таза киси».

Кабарты Алып кызды алып кетти. Эдиге йолдасы ман Ша темир ханнынъ юртына, бир мал багылып турган ерине ке­леди. Келип караса, бир коьп атлыдынъ ызы кетип барган болады.

Бир туваршыдан сорайды Эдиге:

— Бу не деген коьп ыз?

— Бу Шатемир ханнынъ кызын Кабырты Алып алып кетти.

— Кашан?

— Буьгеше.

— Эдиге тогыз йолдасына айтады:

— Энди биз Шатемир ханга бармайык та, соьлеги ыз бынан юрейик

Тогыз йигит пинен Эдиге ант этискенлер айырылмаска. Тогызы ыз бынан юрмеге разы боладылар. Юредилер. Бир неше куьннен сонъ булар алдыда аьскер коьреди. Сонда Эди­ге айтады: «Энди сиз кери калынъыз, мен оларга барайым. Мен амал болса онда казаншы боларман. Казан ассам, сиз-ге тандырга ас коьмип кетермен».

Барады Алыптынъ алдына. Алып сорайды: «Сен не адам-сынъ, не ерге барасынъ?» — деди.

— Эй, мен оьзиме бир иш излеп юремен, — дейди Эдиге.

— Не бажарып боласынъ?

— Мен казаншыман. Мине сенинъ аьскеринъе бир биеди оьзим сойып, оьзим асыллап, оьзим ас аьзир этип боламан.

— Олай болса мага юр! — деп муны Кабарты Алып юритеди.

— Бир неше куьнлер юреди, казан асады. Тандырга коьмип йолдасларына ас калдырады. Артыннан келип мыналар оны ашайдылар. Бир йымалар кетеди. Кабарты Алып ети куьн уйкламай юреди экен, оннан сонъ ети куьн уянмай уйклайды экен. Бир заманда Шатемир ханнынъ кызы Эдигеге карай турады. Бунын аьр бир нышаны сол атасы айткан кепте. Сонъ кыз сорайды Эдигеден:

—- Сен Эдиге тувылмысынъ?

— Йок, мен Эдиге тувылман.

Эдиге сорайды кыздан: «меним Эдиге экеним сага неден керек болды?»

— Меним атам былай-былай айткан эди.

— Алай болса мен Эдигемен! — дейди бул да, — энди биз калай этейик. Бу дав дегенинъ де адам соккан ман оьле коймас. Онынъ бир ян ери бар болыр. Сен онынъ катыны. Сен акырын сорап кара: «Сен дав. Сени оьлтирип болмас, Калай оьлтирип болар. Янынъ кайсы ерде?» — деп сора. Ол сага айтпас. Кенеде сен аьруьв этип айтып, алдап, кушаклап айт-тырарсынъ. Сол заманларда Алыптынъ уйклайтаган заманы етип бараятыр. Атларды сувгармага керек. Сувдынъ касына келедилер. Эдиге айтады Кабарты Алыпка:

— Былайда сув бар, тек от йок. Оннан да биз бир аз эрек кетип, отка шыгып туварайык арбады.

— Дурыс айтасынъ, — деп Алып та разы болады. Аькетип туварадылар Ас-сув ишкен сонъ, аьскер атларды сувгармага алып кетеди.

Арбалардынъ касында тек Алып, кыз эм Эдиге калады. Кыз Алыптан сораган, янынъ каерде деп. Алып та тамам безгенде айткан: «Меним каеримге урса да мага, бир зат болмас. Тек колтыгымнан бир урса оьлермен. Эки урса тирилермен».

Уьшевлери ялгыз калганда, Алыптынъ уйклайтаган заманы етип, ятып уйклайды. Сонда Эдиге айтады кызга: «Сен мунынъ колын коьтер, мен оны колтыгыннан урайым». Эдиге оьзи бас деп атына минетте, кызга колын коьтертип, Алыптынъ колтыгыннан, куьбе йок ериннен урады. Дав сонда да оьлмей ушып турады. Караса — аттынъ уьстинде киси туры. Дав Алып сермеп аттынъ куйрыгыннан ыслайды. Ат орнын-нан козгалалмайды. Сонда Эдиге кынжалын шыгарып аттынъ куйрыгын кеседи. Алып дуьрсилдеп йыгылады, оьледи. Эдиге кызды Алыптынъ атына мингистип, айдап кетедилер. Сув касына барсалар, баягы аьскер эки боьлинип, бир ягы Эдигеди-ки болып, бир ягы Алыптыкы болып, согысып турган болады.

— Эй, кайсы ягы Эдигедики? — деп сорайды Эдиге.

— Бу ягы.

— Эдигедики болганлар тайынъыз! Алыптыкы болган бес юз адамга Эдиге айтады:

— Айда кетинъиз, сиз басынъызга эркинсинъиз! — деп уьйлерине йибереди. Сонъ кызды алып, Шатемир ханга келеди. Сонда хан айтады: «Мен сага ханлыгымды берейим».

— Йок, сенинъ ханлыгынъ керек тувыл.

— Аьше мына кызымды ал! Киевим бол!

Соны ман Эдиге Шатемир ханнынъ кызын алады. Оьзи де Шатемир ханнынъ колында яшап турады. Хатыны да ул табады. Эдиге улына Нурадин деп ат береди.

Эдиге Шатемирде коьп турады. Нурадин де оьседи, оьсип йигит, йигерли яс болады. Бир куьн Нурадин бир йолдасы ман илиниседи. Сонда йолдасы айтады: «Сен мени корлама да, атанъ Эдигеди элиннен кувган Токтамыска йигит бол», Нурадин уьйге келип атасына: «Токтамыстан оьш алайык», — деп каныгады. Сонда Эдиге Шатемир ханнан аьскер тилейди. Ол да бир аз аьскер береди. Эдиге йол шыгады. Токтамыстынъ юртына келеди. Токтамыс шарлак баска минип, Эдигединъ келуьвин карап турады экен. Эдиге де кеше аьскерин коьп этип коьрсетеек болып, Уьйкен от ягып, аз аьскерди токтатпай, танъ аткышай оттынъ ярыгыннан айдайды, Токтамыстынъ куьзетшилери коьрип: «Сансыз аьскер танъ аткышай юрди», — деп ханга айтадылар. Эдиге келер деп коркып турган Токтамыстынъ апаты кетеди. Эдигеди кувмага аьскерин йибереди. Эдиге бирден келгенге Токтамыс хан аьскерин йыялмай калган. Ханнынъ аз аьскерин Эдигединъ аьскери енъди. Кашканы кашады, кашпаганы Эдиге мен Нурадинге косылады. Сонда Токтамыс элден кашпай амал йок экенин анълайды. Кашады.

Нурадин айтады атасына: «Токтамысты мен оьлтирип келейим.

— Бар, — дейди Эдиге, — тек басын мага ала кел.

— Аькелермен, — дейди Нурадин, — тек, атам, Токтамыстынъ кызларын мага хатынлыкка берерсинъ. Бек тилеймен.

— Болыр, — дейди Эдиге, — бек яхшы, улым. Токтамыстынъ хатыны мага болыр, кызлары сага болыр.

Токтамыс хан кашып кетеятып Эдил сувына карап былай толгайды:

Хан кашып бийлер кувган куьн,

Хан ювдырга туьскен куьн.

Алтын таклар буьлген куьн,

Ат йоьнъкип, иерлер сынган куьн,

Темир сувлык уьзилип,

Тизгин колга келген куьн.

Ханымлар каптай кара кийинип,

Кара нарга юк артып,

Йоьке арыслы арба ектирип,

Куьнимиз былай болды деп,

Ханымлар шувлай турган куьн.

Танавларын шанъ басып.

Табанлары ер басып,

Яланъ аяк, яланъ бас,

Кабыргадан кос ат айдап,

Коьшкен куьн.

Эки коьзин яс басып,

Танавларын шанъ басып,

Бу языда ханымлар,

Куьни туьзде кешкен куьн.

Аланъ аланъ, аланъ юрт,

Аланълаган уьйкен юрт,

Ак капталы салынып,

Атам киев болган юрт,

Ак буьркеншик салынып,

Анам келин болган юрт,

Сазандай куйрык таслатып

Сан аргымак оьскен юрт,

Запырандай сары баллар сапырып,

Сабан тойга коьшкен юрт.

Келин келген кепли юрт,

Йылгын яккан йыллы юрт,

Тай кашып бие болган юрт,

Тана кашып сыйыр болган юрт,

Ябагылы яс тайлак,

Ярдай атан болган юрт.

Яйлакта ятып калган бир токлым,

Яйылып мынъ кой болган юрт,

Эдилимсинъ, Тенимсинь,

Отынъ секер, сувынъ сербет еримсинъ.

Хан таьлейсиз бу куьнде

Казак шыгып барады.

Хан иенъе сен оьзинъ

Йолынъ болсын дермисинъ?

Токтамыс хан кашып барып бир коьлдинъ ягасындагы калын камыслыкка киреди. Бирден мунынъ аягынынъ астыннан кызгыш кус деген кус ушып коькке шыгатта, ян авыртып кышкырады. Сонда Токтамыс куска карап толгайды:

Сол заманда, сол шакта,

Хан Токтамыс сол куьнде

Былай айтып толгайды:

Кызгыш, кызгыш, кызгыш кус,

Канатынъ кат-кат, мойнынъ бос,

Авызынъ-бурнынъ муьйиз кус,

Сен кышкырма кызгыш кус.

Коьк йымыртканъ аларга

Майтагым болса мында йок.

Кыгыжланма сен айван,

Коьл иеси сен здинъ,

Эл иеси мен эдим,

Сени коьлден айырган,

Мени элден айырган,

Эдиге улы Нурадин,

Эш бермесин кудай онынъ мырадын.

Садагы салмай илинип белиннен,

Саргайып казак шыксын элиннен.

Нурадин атасына келеек болып турганда, Янбай айтады:

— Мен сеннен алдын барып атанъа суьйиниш айтайым! — Дейди.

— Айт! — дейди Нурадин. Янбай шавып Токтамыстынъ эки кызына келеди.

— Сизинъ атанъыз Токтамысты Нурадин оьлтирди. Оьзи де келеятыр, Ол сйзди олжа этап алаяк болар. Сиз курсагынъызга кишкен ястык салып, юклидей болып турынъыз, «Не болган» деп сораса, “Нe болса да атанъ Эдигеден болган» дерсиз. Ол заманда улы атасын оьлтирер, яде кувар», — дейди.

Кызлар сол Янбай айткандай этидилер. Шах-Нурадин келеди атасына Токтамыстынъ басын береди шаатлыкка. Сонъ Токтамыстынъ кызларын олжа этпеге барады.

— Эй, сизге не болган? — дейди Шах-Нурадин.

— Эй, сенинъ атанъ турып бизге не болаяк эди!

Сонда Нурадин ашувланын атасына: «Тай мыннан, элден кет!» — дейди. Сол заманда Эдиге толгайды:

Эдиге айтар, эр айтар,

Эдигедей анавда,

Эр дугажы оьзи айтар.

Уллы юма куьнинде

Мен дуныяга энгенмен.

Коьзимди ашып турганда,

Хайыр туьнин коьргенмен.

Актан белги алганман,

Нурдан уьлги алганман,

Куьдретли китап колга алып,

Куфалла дегенмен.

Арабы китап колга алып,

Алимлердинъ айтканын

Мен айтарман дегенмен.

Йогарыда коькке туьйинмей,

Тоьменде ерге туьйинмей,

Куьрилдеген коьк тенъиздинъ ишинде,

Кыдырлы яска йолыгып,

Кырк куьн тагат кылганман.

Сол тагатымнынъ ишинде,

Эр Нурадин мырза улым

Сени тилей турганман.

Токтамыстай ханларга,

Шатемирдей ханларга,

Ишим колай келгенше

Аягымнынъ уьстинде

Таьжим кылып турганман.

Ишим колай келген сонъ,

Бир мезгилде мен оьзим,

Беш юз киси оьлтирдим.

Эдиге улы Шах Нурадин оьзи айтар.

Бабам сени коьргенде,

Мен бутка кагып кеткенмен.

Эзешик минен Боз эшик,

Суьйри аркадынъ басында

Эрлерге сонда кувып еткенмен.

Эртиш басы кара агаш,

Токтамыска сонда суьрип еткенмен.

Еткен болсам не эткенмен?

Басын кесип алганман.

Савкат этип мойныма

Аьйкел салып келгенмен.

Эдиге айтар, эр айтар,

Эдигедей анавда

Эр дугажы оьзи айтар:

Тувды, тувды дегенде,

Тув биелер сойганман,

Болды, болды дегенде,

Боз биелер сойганман.

Бетинъди йыпар мынан

Ювдырдым,

Белинъди алдаспаннынъ

Бавы мынан бувдырдым.

Нурадиннинъ бесиги

Неден болар дегенде,

Карагайдан бутак шыгартып,

Кайыннан бесик ясаттым.

Нурадиннинъ тоьсеги

Неден болар дегенде,

Каьтеби, камка тоьсеттим.

Каьтеби каты болар деп,

Астынъа камка яйдырдым.

Иоктан сени бар эттим,

Мырзаларга мен сени

Бас костырып, тоьре эттим.

Кунадил эдинъ — кус эттим,

Буьлдирек эдинъ — боьри эттим.

Каршыгадай куьзеттим,

Кайын октай туьзеттим.

Картайганда карт бабанъды

Кувлайсынъ,

Эр Нурадин, мырза улым,

Кувлагандай мен не эттим?

Эдиге айтар, эр айтар

Эдигедей анавда

Эр дугажы оьзи айтар.

Тувралар шавып кесе озган,

Он сегиз туьрли мырза улым

Кеспе, кеспе, сары алтын,

Беруьвине келгенде,

Кеспей, боьлмей берген,

Мырза улым.

Аталсында, тоналсын,

Эр Нурадин, мырза улым,

Кувлагандай мен не эттим?

Кавданлы ерге от берсем,

Отты кайдан отларсынъ?

Кара лашын катырсам,

Кусты кайдан суьерсинъ?

Кара аргымак катырсам,

Атты кайдан минерсинъ?

Куралайдай эки коьзим кызарган,

Кувдай шашы шаларган,

Кутастай мойны созылган,

Картайганда карт бабанъды

Кувлайсынъ,

Эр Нурадин, мырза улым,

Кайда барып онъарсынъ?

Эдиге улы Шах-Нурадин

Мырза айтар:

Кавданлы ерге от берсенъ,

Отлардан отлар сайлап отларман,

Кара лашын катырсанъ,

Кустан сунъкар суьермен.

Кара аргымак катырсанъ,

Аттан тулпар минермен.

Куралайдай эки коьзи кызарган,

Кувдай шашы шаларган,

Кутастай мойны созылган,

Картайганда карт бабамды кувласам,

Алладынъ суьер уьйи Бейтулла

Уьш айланып тевбе этсем ювларман,

Эдиге айтар, эр айтар,

Эдигедей анавда

Эр дугажы оьзи айтар:

Борай, борай кар явса,

Боз кериске тувылма эдим,

Мырза улым?

Ямгыр кимик ок явса,

Елкенъде болат калкан

Тувылмедим, мырза улым?

Хывадан, Бухардан

Юмлисиннен йыйдырса,

Ортасында болат калкан куйдырса,

Ишиннен мыскал бакыр табылмас,

Едди асыллы мырза улым,

Камтыганда хатесиз,

Кара лашын тувылмедим,

Мырза улым?

Кувлаганынъ мен болсам

Мен кашайым сен кувшы.

Аьр душпанынъ алдынъда

Мендей кашсын, мырза улым!

Соны мынан йыйынып, Эдиге бир ак шал атты егип, бир буьгедек те алып кетип барады. Улы кет деген сонъ амал йок. Элден тайып кетти. Кетип, бир авлакка барып, яшап турды. Сол заманда бир доьрт ага-инили яшайды. Олардынъ бир эшкиси болады. Биревине эшкидинъ бир аягы тиеди. Аксак аяк, шиберек байланган энъ кишкейине тиеди. Ол да барып бир отка басатта, шиберек янып кашады, барып бир байдынъ пишенлигине от салады. Бай ыслап турып муны тоьреге, Ну-радинге аькетеди.

— Былай, былай, мунынъ эшкиси, мунынъ аягы от салган. Нурадин тоьре этетте, бу ярлыга уьйкен тоьлев салады. Акша тавып аькел деп кувады. Бул мунъайып кетеди. Бир авлакта бир картка ырасады. Бул оьз кайгысын картка айтады.

— Ай балам, бир зат айтар эдим. Тек мен айтты деп айтпасанъ.

— Айтпан!

— Аьше барып булай айт. Тоьренъизден тоьре калыпты, меннен бир авыз соьз калыпты. Меним аксак аягым бармаяк эди отка да, пишенликке де, эгер сав аяклар суьйреп аькетпеген болса. Тоьлевди ялгыз мага неге салдынъ. Тоьре тувра болган йок деп айт

Ол заманда сен кутыларсынъ.

Яс кетип Нурадинге солай айтады.

Нурадин айтады:

— Сен сол заманда неге айтпадынъ? Сага бирев уьйреткен. Айт ким ди айткан?

— Йок. Мен оьзим. О заманда муткан эдим, соьле туьсти эсиме.

— Болмаякты кой. Сен оьзинъ табалмаяксынъ оны. Айт, ким экенин аьруьвликпен. Айтпасанъ — оьлтирермен!

– Ол авлакта бир карт айтты.

Нурадин барып караса — атасы Эдиге. Атасына улы «уьйге кайттагы» деп тилейди. Сол заманда атасы айтады: «Эгер сен мени арканъга салып аькетеек болсанъ, мен барарман» деди. Улы атасы айткан соьзге разы болды. Атасын аркасына коьтерди. Нурадиннинъ аяклары тизине дейим ерге кирип кетеди. Суьйтип, калай болса да, уьйине аькеледи. Яра-стылар. Солай яхшы яшап турадылар. Сол заманда Токтамыс ханнан Кадырберди яс солтан деген ул калган эди. Ол да баска бир ханнынъ колында яшап турады. Сол Кадырберди яс солтан атасынынъ оьшин алаяк болып, бир аз аьскер де йыйып, Нурадиннинъ ерине келеди.

Ол да баягы кырда анъшылап юрген Янбайды ыслайды. Ыслайтта: «Сен меним явыма куллык этесинъ, сен де меним явымсынъ. Соьле оьлтиремен», — дейди.

— Ий, кой, мени кой. Сага кереги Шах-Нурадин тувылма? Мен оны савытсыз-садаксыз колынъа аькелнп берейим. Согысып сен энди оьш алып болмассынъ. Онда коьп куьш бар.

— Бар аькел, — деп Кадырберди муны кувып йибереди. Шавып Нурадинге барады.

— Эй, неге шабасынъ? — дейди Нурадин.

— Анда, Секерли коьлде, кувлар биревининъ этин биреви еп турылар.

Нурадин анъшылавга айлак коьнъилин берген адам эди. Янбай буны колына савыт та алдырмай, «кувлар сондай коьп, колынъ ман ыслаяксынъ, былайда» деп коьлге аькеледи де, Кадырбердиге ыслатады.

Токтамыстынъ улы муны ыслайтта, шатырына аькетип, бийда кагылган олтыргышка олтыртады. Бийдалар Нурадин-нинъ санларын астыннан тесип, уьстине шыгадылар. Нурадин душпанына сыр бермей, куьлемсиреп, санын тесип шыккан сислердинъ ушыннан ыслап, Кадырбердиге карайды. Сол ерде Кадырберди соннан сорав алады.

Тогай, тогай ювырган,

Томаслав коьрсе — каргыган,

Каргып барып тик туьскен,

Томага коьзли торымды

Оны ав неттинъ, Нурадин?

Томагалы айбалта,

Аны неттинъ, Нурадин?

Арка авылдан коьшкен

Алты арба,

Алтавы да казналы,

Уьйден коьшкен он арба,

Онавы да казналы,

Оны ав неттинъ, Нурадин?

Каслы, каслы, каслы орда,

Он эки табан боз орда,

Босагасы болаттан,

Болатка алтын ялаткан,

Туьмлигининъ иши камка,

Тысы кис,

Орта бавы арайыс,

Ялкынлары ярма ока,

Туьйирлиги суьрме ока,

Каска уьйректинъ аласы,

Ак уьйректинъ баласы,

Ыдырынып ол айван,

Адым ерге тарталмас.

Он эки табан каслы орда,

Оны ав неттинъ, Нурадин?

Бир шегеси мынъ кызылга Битпеген,

Ханлардынъ айдаган малы

Етпеген,

Усталардынъ мынъ шоькиши

Туьтпеген,

Атамнан калган

Ак куьревке темир тон,

Оны ав неттинъ, Нурадин?

Коьргеннинъ коьзин оьлтирген,

Соьйлегенде эр аьдетин келтирген,

Каныкедей аьруьвди,

Коьзикедей слувды,

Аны ав неттинъ, Нурадин?

Баслапкысы кырк бес хан,

Толай майтак иеси,

Кырк бес ханнынъ кенжеси,

Токтамыс атлы бабамды,

Аны ав неттинъ, Нурадин?

Анда Нурадин айтады:

Тогай, тогай ювырган,

Томаслав коьрсе — каргыган,

Каргып барып тик туьскен,

Томага коьзли торынъды,

Алла оьзиме берген куьн,

Тонав да этип мингенмен.

Томагалы сенинъ айбалтанъ,

Алла оьзиме берген куьн

Аш белиме илгенмен.

Арка авылдан коьшкен алты арба

Алтавы да казналы,

Уьйден коьшкен он арба

Онавы да казна арба.

Алла оьзиме берген куьн

Тегин олжа эткенмен.

Каслы, каслы, каслы орда,

Он эки табан боз орда,

Босагасы болаттан,

Болатка алтын ялаткап.

Туьнълигининъ иши камка,

Тысы кис,

Орта бавы арайыс,

Ялкынлары ярма ока,

Туьюрлиги суьрме ока,

Каска уьйректинъ аласы,

Ак уьйректинъ баласы,

Ыдырынып ол айван,

Адым ерге тарталмас.

Он эки табан каслы орда,

Анъкыганым меним кайтсын деп,

Адасканым келсин деп,

Сол языдынъ бойында мен

Отка ягып кеткенмен.

Бир шегеси мынъ кызылга

Битпеген,

Ханлардынъ айдаган малы

Етпеген,

Усталардынъ мынъ шоькиши

Туьтпеген,

Атанъан калган

Ак киревке темир тон,

Алла оьзиме берген куьн

Тонав да этип кийгенмен.

Коьргеннинъ коьзин оьлтирген,

Соьйлегенде эр аьдетин келтирген,

Каныкедей сенинъ аьруьвинъ,

Коьзикедей слувынъ,

Алла оьзнме берген куьн

Катын да этип алганман.

Баслапкысы кырк бес хан,

Толай майтак иеси,

Кырк бес хандынъ кенжеси,

Токтамыс атлы бабанъа

Суьйри аркадынъ басында

Суьрип кувып еткенмен.

Еткен болсам не эткенмен?

Басын кесип алганман,

Бабама есьзим ялган шыгар деп,

Мойныма аьйкел салып келгенмен!

Кеселтек кара булытпан,

Уьстинъе бир явмайын ашылман.

Ак тенъиздинъ ашшысы ман,

Арбалап секер сепсенъ — шоршыман.

Боз агаштынъ бегимен,

Булытка етпей шорт сынман.

Куьлтиреп соккан ясынман,

Лавлап янган шыракпан,

Ашувлансам — шорт уьзилген болатпан.

Касыма алпыс ноьгер иертип,

Нарт сайлаган мырзаман.

Касыма келген ноьгерге

Алапасын артык язган Мырзаман.

Атасын сорамай ноьгер иертпен,

Асылын сорамай мал бермен.

Беруьвиме мынъ де беш юз

Кызыл алтынга токтаман,

Досымнынъ отын соьндирмен,

Душпан отын яндырман.

Анадан кара тувганман,

Сабынлап ювган мынан агарман.

Эдиге улы Шах-Нурадин

Мендирмен!

Сени кимик кызыл шашбав

Ханлардынъ,

Кайсысыннан кемдирмен?

Саным тувыл бурнымнан

Бийди оьткерсенъ кайгырман!

Узын огым, кенъ яйым

Туьспей туры колыма,

Узын огым, кенъ яйым

Туьсе койса колыма,

Кадырберди кызыл шашбав

Яс солтан,

Йиберер эдим мен сени,

Атанъ барган мынавда

Хан Токтамыс йолына!

Санларды тесип шыккан оьткир бийда-сислердинъ басыннан эки колы ман ыслап, сосы соьзлерди айткан Нурадиннинъ тилге шешенлигине, йигерлигине, шыдамлыгына, эрлигине Кадырберди сейир этип карап турады. Сонъ йигерлиги уьшин муны кеширеди Кадырберди. Нурадинге досласайык деп колын созады.

Нурадин Кадырберди мен досласады, ама Янбайды сол ерде оьлтиредилер. Солай этип Нурадин киеви болып, Кадырберди кайын нниси болып, онъып-оьсип каладылар.