NOGAY KAHRAMANLIK DESTANLARI VE “MANAS” DESTANI’NDAKİ ORTAK MOTİFLER HAKKINDA
MARİYA BULGAROVA*
Nogaylar eski Türk kavimlerinden biridir. Şu anda Nogaylar, Kuzey Kafkasya’nın değişik yerlerinde dağınık bir biçimde yaşamakladırlar. Bir kısmı Karaçay-Çerkes Cumhuriyet’inde, bir kısmı Dağıstan’da, bir kısmı Stavronol eyalatinde ve Çeçenistan’da yaşamaktadırlar.
Nogayların toplam nüfusu 85.000’dir. Nogaylar Romanya’da, Türkiye’de, Afganistan’da yaşamaktadırlar.
Tarihte Nogaylar, nüfus olarak oldukça fazla ve güçlü bir devlete sahiptiler. 600 yıl önce Nogay Ulusu, Tuna ve Ertış ırmakları arasında uçsuz bucaksız bozkırlarda, geniş vadilere sahiptiler.
Nogay Devleti, Avrupa’da ve Asya’da kurulan devletler arasında kendine önemli bir konum edinmiştir. Nogaylar’ın o zamandaki tarihi Orta Asya halklarının tarihinden ayrılamaz.
Özellikle, tarihte XV-XVII. asırlar Nogayların, Kazaklar, Kırgızlar, Karakalpaklar ile komşu olarak, onlarla sıkı bağlar kurarak alış-veriş yaparak, akrabalık ilişkileri kurarak yaşayan zamanları diye tanınır. Bu zaman Orta asya Türk halklarının destanlarında da “Nogay vakti (çağı)” diye belirtilmiştir.
“XV-XVII. asırlarda Nogay halkının türkü yaratıcılığı, halk şiirleri, özellikle kahramanlık ve âşıklık destanları, serpilip gelişmiş olan edebiyatı, komşu kardeş halklar arasında yaygınlaşmış ve saygınlık kazanmıştır” diye yazmış ünlü Nogay folkloristi Aşim Şeyhaliov.1
Ünlü Kazak bilim adamı Çokan Valihanov’un yazdığına göre, Kazaklar Nogaylarla komşu olarak yaşadığı zamanlarını “altın asır” diye adlandırmışlardır. Çokan Valihanov Nogaylar hakkında efsanelerin bütün Orta Asya’nın göçebe milletlerine ortak olduğunu belirtmektedir.2
Bilindiği gibi, destanlar halkın eski hayatının vakayinamesidir. Destanlarda halkın siyasal, ekonomik ve kültürel hayatı tasvir edilir.
Bu nedenle, orta asırlarda komşu olarak ağır göçebelik hayatının koşullarını paylaşarak yaşayan Kazakların, Kırgızların, Karakalpakların tarihlerinde manevî ve maddî kültüründe olan ortak noktaları bizler bugün destanlarda da görüyoruz. Ben bu çalışmamda, ünü bütün dünyaya yayılmış, Kırgız halkının büyük destanı “Manas” ve Nogay kahramanlık destanları arasındaki bir kaç ortak motifleri hakkında (bir şeyler) söylemek istiyorum.
Bu ortak motifler oldukça fazladır. Bu yüzden onlardan en önemli olanlarını sizlere aktarmaya çalışacağım.
Bilindiği gibi vatanı düşmanlardan savunmak destanlarımızda ortak bir motiftir. Bu kutsal ödev, halkın kahramanlarını bir araya toplayarak düşmanlarla kanlı savaşa yiğitçe çıkmaya ve yenmeye yardım ediyor, onlara güç veriyor. Kendi halklarının bağımsızlığı için, onun yaşam hakkı için kahramanlar canlarını feda ediyorlar. Onların kahramanlıklarına adanan Nogay destanlarının bir kısmı “Adıl-Soltan”, “Edige”, Şora-batir”, “Namay”, “Er-Targıl”, “Kaplanlı Batir” ve başkalarıdır.
Nogay destanlarında ve “Manas” destanında kahramanların, doğum gününden itibaren başlayarak büyüyüp kahraman oldukları zamana kadar geçen hayatları bir bir gözlerimizin önünden geçiyor. Kahramanlar mertlikleriyle, iri, güçlü, sağlam yapılı, olmalarıyla tanınırlar.
Destanlarda kahramanın fiziki güzelliğine fazla önem verilmez, önemli olan onun kahramanlığıdır. Gücü, kuvveti ve akıllı olması aranılan özelliklerdir. Örnek olarak Manas’tan ve Nogay destanlarından birkaç satır okuyalım.
MANAS
Körünüz jıyıp alışın
Ak-baltanın Çubagı-
Arstandır bırı bu dagı.
Ayköl Manas baatırdın
Iş kıluuçu übagı.
Kırktın başı kırgılı-
Kılımdı jengen dıngılı
Başına keldi jıyılıp,
“Kadır alda koldo” dep
Bir kudayga sıyınıp
Nabatttardın kaldarı,
Majilıske Jıyılgan
Alpay kırgız baldarı.3
NOGAY DESTANI
Ana turgan kırk bötir
Nogaylıdın balası
Ar birisin sorasan
Alım kişilik şaması (aşağı-yukarı)
Yıyınımnın, işinde
Yaw yüreğin yaruwşı
Yawdan öşin aluwşı
Espar uh Targıl bar!
Önnan tagı sorasam
Balanılçılar batpagan
Tüni-küni yatpagan
Ogın kuri alpagan
Oljasından satpagan
On yasınnan ol özi
Ogın yanıp baslagan
On duşpandi ol özi
Orga yıgıp taslagan
Onın, nesin soraysın
Yıyınımnın işinde
Payzası tuwday Nambel bar.4
Elbette, kahramanların kuvveti, gücü, yiğitliği, kanlı savaşlarda, güreşlerde, teke tek savaşlarda açık görünüyor. Destan batirleri savaştan önce meydana çıkıp âdette olduğu gibi önce teke tek savaşmaya başlıyorlar.
Bu iki kahraman savaşmadan önce biribirine yaklaşarak soy-sop hakkında sorular soruyorlar. Daha önce yaptıkları yiğitlikleri anlatıyorlar. Böylece düşmanın moralini bozmaya çalışıyorlar. Örneğin şu satırlara bakalım.
MANAS
Albars menen al eköö
Altımış elüü çabışıp
Alışa albay birbirin
Aldıraşıp kalışıp
Ay balta jandan geçişip
Amanat jandan keçişip
Akırışıp jetişip
Başka balta salışıp
Baka – şaka çabışıp
Eki jurttun eki eri.5
NOGAY DESTANI
Eki duşpan bir birine
Şaytan bolıp yabıstı
Süngi minen salıstı
Ay balta man kagısttı
Kılış pınan şahıstı
Art bermeyin turıstı
Kılış pınan karmastı
Aldaspan man sermesti
Kılış kaldı kayısıp
Süngi kaldı mayısıp
Erler yannan tünildi.6
Destanlarda kahramanın en yakın dostu ve yardımcısı attır. At kahramanın koruyucusu ve yardımcısıdır. Onun yardımıyla kahraman düşmanlarını yeniyor, vatanını kurtarıyor. Halk, özellikle göçebelik hayat sürenlerin arasında dikkat atlara ve atların (soyma) verilmiştir. Kahramanlar atlarını kendileri yetiştirmişler. Onları istedikleri gibi eğitmişler. Güzel isimler vermişlerdir (Örneğin: karager, kara-at, Yetgetnes, karaboz, ker-şubar) ve atlarına yumuşak ve tatlı davranmışlardır, örneğin şu satırlarda;
MANAS
Alingen atı Ak-kula
Kıygen tonu Ak-kubö
Ak-kulaga at jetpeyt
Ak-kubege ok jetpeyt
Kagılap mingen karakor
Bastırgan jolu karajer.7
NOGAY DESTANI
Bar öneri mm yılkıga bitkisiz
Kulağına kamıs boylap yetkisiz
Tuyagına şoyın nallar tutkısız
Karager senin atındı
Tartıp alıp ketti biy.8
Destanlarda gözle görülür, konuyu kadın imgeleri alıyorlar. Üybikesi-kahramanın (iyi kalpli bir arkadaşı) hayat arkadaşı, yardımcısı ve danışmanıdır. Evde kahramanın eşi iyi ev kadını çok beceriklidir, hünerli elleri olan hanbike. Onlardan biri “Manas” destanındaki Kanıkey’dir. Halk anlayışında Kanıkey mükemmel bir kadın imgesidir. Kanıkey Nogay destanlarında da mükemmel bir bayan (kadın) imgesidir. Meselâ; Edige destanında Kanıkey Toktamış Han’ın güzel kızıdır.
MANAS
Sanirabiyga kız eken
Sap suluunun öze eken
Jıla süyöp şınk etip
Akıl tolgan kezi eken
On altı jarım jaşı bar,
Olonday kara çaçı bar
Sarı altınday tüymödöy
Kelişken kara kaşı bar.9
Bir Nogay halk şarkısında Kanıkey denilen güzel kız hakkında şöyle söyleniyor:
NOGAY DESTANI
Selebiy şarlak basında
Kanıke on beş yaşında
Sen kanıke körgümen
Başkanı tülkı tabınday
Moynı almadın, sabınday
Şaşı tülki kuyrıgı
Tılı allahtın buyragı.10
Biykeler destanlarda sadece ev kadını değildir. Bikeler savaşlarda da kocalarıyla beraber olup savaşın en çetin zamanında yanlarında olarak silah arkadaşı diye tanınmışlardır. Bir Nogay türküsünde savaşta ağır bir şekilde yaralanan kocasının yanında bulunan bike ona moral verir. Düşmanların çemberi içinde kalan kocasına şöyle söyliyor:
Tur, tur iyem, tur iyem,
Turıp atka min iyem
Eğer bulay ölsen er,
Onı közim körse er,
Süymeslerdim aldında
Yüzim bolar kara yer
Argımagım, ay bötirim, arısa,
Basın özim yeteyim.
Aldımızga Ana Edilday suwkelse
Belimdi seşip öteyim.11
Destanlarda kahramanların iç dünyasını, duygularını ve düşüncelerini anlatmada ortak bir yöntem kullanılır. Bu yöntem monolog yöntemidir (tolgawlar). Destanlarda kahraman kendi kendisiyle veya insan dışında başka bir varlıkla monolog içerisine gider, örnek olarak “Manas” ve “Edige” destanından iki örnek verelim. Manas’ta Almambet, Edige’de Toktamış Han kaygılarını, dertlerini kız-kuşuyla konuşarak ve paylaşarak kendilerini rahatlatmaya çalışıyorlar.
ALMAMBET’İN SÖZİ :
Izıldaba ızgıç kuş
Irasın aytsam uşul ış
Tızıldaba ısgıç kuş,
Cının aytsam usul ış-
Kanattuudan sen jalgız.
Kakşıgan çölge bütüpsün
Kara başta men jalgız
Kayırı jok elge butupmun.12
TOKTAMIŞ HAN’IN SÖZİ:
Kızgış kızgış kısgış kuş,
Kanatım, kat-kat, moynın, bas
Awızın, burnın müyiz kus
Sen kışkırma kızgış kus
Kök yumurtkan alarga alarga
Maytagım bolsa, munda yok.
Kıgıjlanma, sen aywan,
Köl iyesi sen edim
El iyesi men edim,
Seni kölden ayırgan,
Meni elden ayırgan
Ediğe ulu Nuradin.13
Bu iki halkın destanları şamanist inanışlar, mitoloji ve totemizm unsurları bakımından da önemli benzerlikler göstermektedir. Mitolojik benzerlikler: Manasta Telmooz, Nogay destanlarında Yelmawız, Albaslı, Azdaha ve başka kahramanların doğuşunda ve soy ağacında totemik benzerlikler görmekteyiz. Manas’ın annesi Manas’ın doğumundan önce bir kaplan yüreği yemek istemiştir. Ediğe Destanı’nda kahramanın babaannesi (Ak-kyb kızı) (Ak-kuğu, Ak kuw kızı) dır.
Destan kahramanlarının, kulakları yırtarcasına gür sesleri, naraları olmuştur. Kahramanlar nara attığı zaman kar veya yağmur yağardı. Ünlü bilim adamı Jırmunskiy’e göre bu Şamanizmle bağlantılı bir inanıştır.
Nogay destanlarında Orak bâtir nara attığında 7 gün 7 gece boran olduğu anlatılmaktadır.14
Manas destanında da Almambet doğa durumunu değiştirebiliyordu. Gündüzü gece yapmak, yağmur yağdırmak, Almambet’in elinden geliyordu.
Destanlarda geçen yer adlarının birbirlerine olan benzerlikleri hattâ bazılarının aynı olması dikkat çekmektedir.
Mesela Altla-Too, Altay, Ertiş, Buhar, Samarkan, Issık-Kul, Kırım, Kıtay, Medine, Mekke, Orol-too, Yayık, Edil, Sır, Kap, Taulalı, Meska ve başkaları. Bu yer adlarıyla bağlı olan “Manas” ve Nogay destanlarında iki parça hatırlayalım.
Kalbaylık böödö azapka
Edil, Nuro suusu bar
Esen aman uşu bar
Oroldun yzyn toosu bar
Osogo jakon barsak-den
Bir kıyla aldın oozu bar
Edil, jayık jeri bar
Ene atabız öskün-den
Bir kıyla eldin kebibar.15
Edıldın bası Elemen taw
Bizim atay Musadım
Eli kongan eyer edi
Yayık bası-kara orman
Bizim atay musadın,
Yaz yaylagan yeri edi
Kırımnın aldı Tobayak
Bizikiler yiberip
At semirtkan yeri edi.16
Destanların başka bir ortak noktası, soy, millet, kavim adlarının benzer olmasıdır. Örneği; nayman, kanglı, katagan, uyşun/uysun, kıpşak, argın, alaç/alaş, alşın/alçın, kereyit ve başkaları.
Bu birbirine benzeyen hattâ aynı olan yer, millet, soy, kavim adları Kırgız ve Nogay halklarının yüzyıllarca siyasî, iktisadî ve toplumsal ilişkileri sonucunda ortaya çıkmıştır.
Destanlar tarih, kültür, dil ve edebiyat birikimi sonucunda oluşurlar. Destanlar gelecek nesiller için büyük bir hayat okuludur. Çünkü destanlarda halkın acıları, sevinçleri, tecrübeleri vardır. Onlar destanların altından mısralarıdır. Bu altın mısralarda bütün Türk kavimlerinin birliği akrabalığı açıkça görülmektedir. Bugün biz de, Türk kavimlerinin zengin destanlarını bir araya getirerek akrabalığımızı daha da sağlamlaştıralım.
Hepinize en içten teşekkürlerini sunuyorum.
(Yanlış telaffuzum ve hatalarım için affınızı rica ederim.)
DİPNOTLAR
* Doç. Dr., 39. Sokak, 28/2, Bahçelievlcr – Ankara, TÜRKİYE.
1. Asim Şeyhaliyev. Nogayskiy geroiçceskiy enas. Mahaçkala, 1991, s. 6.
2. Çokan Valihanov, Sobraniye Soçincniy, tom l, Alma-Ata 1961, s. 358-388.
3. Ayt deseniz, aylayını (Tüzgen Asim Şeyhaliyev) Çerkessk, 1971, s. 15-16.
4. Manas, kırgizskiy geroiçeskiy epos, knige2 Moskova, 1988, 5340-5341 mis.
5. Manas, kirgizskiy geroiçeskiy epos, knige2 Moskova, 1974, 4630 mis.
6. Asim Şeyhaliyev. Nogayskiy Geroiçeskiy Epos Mahaçkala, 1991, s. 134.
7. W. Radloff, Manas Destanı (Yayına hazırlayan: Prof. Dr. Emine Gürsoy-Naskali, 1995, 75-80 mis.
8. Nogaydın, kırk batın Solige. (Tüzgen Asim Şeyhalieyev) Mahaçkala, 1990, s. 119.
9. Manas, Kirgizskiy Geroiçeskiy Epos, Moskova, 1974,11430-11440 mis.
10. Ayt deseniz, aylayım. (Tüzgen Aşım Şeyhaliyev) Çerkessk 1971.
11. Ayt deseniz, aylayım (Tüzgen Asim Şeyhaliev). Çerkessk 1971, s. 40.
12. Manas, Kirgizskiy Geroiçeskiy, Epos, kniga2 Moskova, 1974,9170 mis.
13. Ayt deseniz, aylayım (Tüzgen Asim Şeyhaliyev). Çerkessk, 1971. s. 42.
14. M. Jirmunsky. Türkskiy Geroiçeskiy Epos, Y. Leningrad, 1974, s. 496.
15. Manas,. Kirgizskiy Geroiçeskiy Epos, Kniga2, Moskova, 1974, 140 mis.
16. Nogaydım Kırk Batiri Ediğe. (Tüzgen: Asim Şeyhalieyev), 1990, s. 93-94