NOGAY TATARCASI
(Akin Köyü Ağzı)
Celal ÇAĞDAŞ
Aksaray Atatürk Lisesi Müdür Yardımcısı
KASET -1 : KISIM – B
Derleme : 1
Yer : Akin Köyü
Anlatanlar : … ; …
Konu : Sohbet
Erkek kiyimi kıyıp… bayı da canındadı av! Gene de korkaman.
Keşe keldı me?
Aşe.
Erkek bolup anaday nedı kiygen.
Bayı da canında tuvmudu gız?
O, arkadan karap turudu.
Naday etıp kolunu kısesıne salıp kelyatırdı. “Canıma bır kel” diymen. “Bır kel garışbam” diymen. Akırn akırn keleberedı. Anayakdan ….. şıkgan sona neddım, cesaretlendım. Betıne de bırşıy cagıpsın ellam? Betınge.
Yo! Cakbabıdım.
Heş tanımayman, bır korkaman bır korkaman. Senın betınden kaydıykenıne karamayman.
Şapga mapka kiydın me?
Bayının bır dolma ıstanı bar edı ya, gözelce, may sade her yagı, onu kiyip kelgen.
Tünövün netdınız?
Karakura’ga ketdık.
He, Karakura’ga bardık.
Gızdı kenşek etıp cıberdık. Onsana cıladık, ondan sana kerısın kerı Karakura’ga ketdık cıladık.
Nevşün cılaysınız?
İşte anav cas ölgen zavallı, ah… Anav kenşekge kaytıp acıdım.
Kenşektı akelgenler me bu yerge?
Barnakday kenşek cabcasdı.
Dört buklendı yavrum!… Kaydıy uzuldum.
İyya onlar da uzgun.
….. ondan da uzgun, kaytıp cılaydı.
Anası ondan uzgun.
….., anası; kuyövunu esıtgen zamanda; “Nav töbem şığıp ketgendey boldu” diydı. “Şımdı de nav töbem atıp turadı”
Men ta sondan esıttım.
Ba! Kuyövü öldu dedıler de.
Valla esıtbedım men.
Taaa bızım …..’dun betı aşılgan gunü esıttık de av.
Men onday cakın kuyövu tuvdur, diymen dolaydan dolayı kuyövudur diymen.
Yok bacım, kaydıy aruv cas edı. …..’dın toyunda kaydıy etdıde o cas.
Kaydıy aruv edı, bılay.
Kenşegıne barıp barıp öyle bırşıy aketedı, “Alla nav cas na gadar duşgunken kenşegıne” diymen. “Yalmasa öbyek nogaydın canında” diymen. Anav kışgıy balası bar kışenekey naday, onuman oynıyak boladı.
O bala desen solgan.
Kaydıy bolgan Alla…!
Kayerde oturadandılar?
Angarada Demetde oturadandılar, tayını şıktı Diyarbakırga ketdılar.
Diyarbakırga ketdılar bıltır. Tam bu köşup ketgen gunler işte.
Martta ketdı.
Olayma? Bır sene boldu ma?
Segız ay bolup edı.
Işte o yerden Uşakga ketıpdılar. Uşakgen casdın köyu. Gardaşı bar eken, bır bacısı bar eken, Uşakka ölusu ketıpdı, Angarada tören etıpdılar diya?
Bizım ….. kelındın de… Yanı ….., ….. aşuvlandı: Ene aketdık bır karyola bıle alamadık. dep.
Pancarda topdurupyatır edık, bır de ….. keldı. ….. ma, ….. me kaysı bosada? Bılmayman kı.
Egızler.
“….., yav anyerden mal kaytaraman dep nedı batırdım, moturdu batırdım” dedı. Moturdu batırdın ya, diymen men aytaman: Aruv ketdı, ….. şıgarttı, Arba da kalgan, abradı da şıgartdı. diymen, hazır ketgende. Men aytaman: Heş olmadım, etdın bır kayır abradı da şıgartta, moturdu şıgartganday. …..: “O ındemeydı, men de kaytdım keldım.” Arbamınan moturmunan bır da uğraştı anav kım, ……
….. askerge ketyakganda aytayım tokda sızge: ….. askerge ketyakganda cuvurup ütebege şıktı. Ba! Bu baladın bır süygenı barıken, üylenıyekbıken, neşun heş soramadım. dep aşuvlandım. ….. ütebeden tusdu. Izına niyaka karap cuvurdu.
“Ba! gene de maga karamay na bala ketıp barıyatır.” diymen.
Özüm cılayman, özum üytup aytaman. Nav yerde turadandı. dıymen. Nav cıpden ıslap turadandı. Aman, men de turayım o yerde, diymen. Üyde bunalaman. diymen. Şıgayım da diymen. Kaydıy, O askerge ketgende, Alla bır bunaladandım, bır bunaladandım, kaydıy. Şımdı ….. gurbetge ketdı. Şımdı olay akamayman. Yahut her dayım ketgenge.
Hem ….. maga heş onday “Alyakban, salyakban” dep aytbadı gız. ….. aytadı.
….. kaytıp gonuşadı. diya?
….. “Şaşım agardı” dıydı. “Meni kay zaman üylendırıyeksın?” diydı. “Endı men üylenmem” dıydı. Endı üy alayaken, şalışıyaken, üydü tösüyeken, maga bakıl etıp aytadı. Onsun üylenıyeken. “Ogayşım men temellı kartayırman” diydı. Anav üken bolup aytbaydandı. Bu aytadı.
….. de olay. ….. de olay etedandı. “Gız anav mum geşıp ketyatır. “Nav ….. Abaydın gızını alamaysın maga.” diytan edı.
Kaysını gız?
…..’dı.
Bır Kurkuy’ga ketıyakganda… Bız Kurkuy’ga ketdık, …..’dın bayı ustune üylendı ya. ….. aytdı: “Anne bır Kurkuy’ga keteyık, kaydıy bunalaman.” dep. Arba cektı, …… El tüz coldan ketse, o dolaşık coldan ketdı. ….. bar, Men bar, ketyatırmız. Tam az kalganda
…..: “Ala keşı çif doğurdu. (Ah ana beni eversene) dep cırladı.
“Ha! onu kayerden esıttın? Sen de bılesın me?” dep şıgavuydu. Kimge …..’ge kulemız, arba tokdadı, bız ta kulemız. Gız anav gız yas şegedı, bız kulemız, gız.
Şeytan keldı desene.
Aşe, anav cır solek ortada, kayerden cır kayerden akılına tusavuydu …..’dın.
Maksız aytgan.
Nav ….. aytadı: “Kelgen kelgen maga gızadı” diydi.
“İşçi” diydi. “….. dayım da: Şakır kayerde, şakır kayerde? dep gızama,” diydı. “Mane, alemdın şakırından, ustune bır kök katebe kiygen.”
Tonup kiygendır.
Tonup kiygen “Mane alemdın şakırından” dıydı. Anav ….. da davar akelgen: Ak aba, Sen bolmasan ….. eşşekge minyek bolup davarga nav pancarlardın toprağını atadı.” diydı. O eşekge mınıp ketedıken, davarlar da pancardı kemırıp kaladıken. Men de: Aruv etedıken, hele canım pancarlardın bır yagı cartı cartı, onun uşundur ta, dedim. “Alla muzeverdın tılıne tusurmesın, fena mı ettık, eşşekge mındık, pancar cedırdık gene yaramadık.” dıydı. …..’ban ursustu, davarlarına tasdı alıp alıp atdı.
KASET -2 : KISIM – A
İşte olay dıydıken de bugun ırslı: “….. abıy” dıydıken. “Anne” dıydıken. Araksında ….. ….. ayttı: “Hadı babaanne senı motursıkletben aketeyım. Annem arkadan negızden atlap kelır.” dedı.
….. kelayatırdı. Aldına cuvura cuvura şıktı. Anav ….. tarlasından, atanalardın tarlasından adlına şıktı. Üyerge barganda aytadıken: “Goccaman bike bolup moturga mınmese ne boluyaken.” diydıken. Menı aytadıken. Karada!
…..’de aytıpdı: “motursıkletde menımkı, annemde menımkı, tabıy mınıyek.” diydıken. O da: “Ba! Ne de gözel annen bar.” diydiken. “Özü şırkın, özü dopdombura.” dıydıken.
…..’ga benzeptı O. ….. menmen töbelesse onday diydandı da “…..’dun gızı. Yüz kilovluk yüz kilovluk” dep bakıratandı, siyaka şıgıp.
Senı kıynaltıyak bolup.
İyya kıynaltıyak bolup… Şımdı de hepsınden bek O süyedı kaytara. Kelgende bır kuşaklap, ketıyakganda bır kuşaklap.
….., na yerlerdı bır kara desem: “Ya! men karıyakbanma, herkez taslap taslap ketgen men mı karıyakban?” dıydı.
Kalamıken aşe O da keter yarın üylengende.
Men calgız kalırman.
Alıp keter senı de. Sen ne calgız kaladıkesın?
Bakalım kelgen kaydıy bolyak. Aruv bolyak ba, caman bolyak ba. Bır de maga “Gerizekalı” ne dese.
Alla esırgesın.
Kenşekler maga bır tane bır şıy demepguy. Eğer …..’dın kenşegı de maga bır şıy aytarsa tüsup arkamga cıgılırman.
Tüsup arkanga cıgılsan da dayanırsın.
Ne dayanıyakban, o zaman ayrı otururman. Menı üyümden alıyaklar ma? Ketbesem zorman aketıyek be?
Oturursun işte anav ….. bikedı aytadılar işte: “Ayrı oturu, ölup kalsa dört duvardın arasında. Üş-dört tane ulu bar.” dep, süyse de süymese de oturuyaksın.
Bır gun ana yerde, bır gun nav yerde, bır gun anavdın yanında, bır gun navdın yanında cururmen.
Alla merhametlıge tusursun.
Pancarda bır-ekı şırpaman mırpaman, kaytıp kelemen.
Pancardı ışcıge mı berdınız?
He, ışcıge berdık.
Aşe kaydıy şırpasınız?
Suvlaydılar.
Talen suvlaydılar ma?
He, bugun kene suvladılar. Pancardın kökunun yarısı sınıp kaladıken. Neçe kelmey senekge. Kuruptu tarla onun uşun suvlaydılar. Ertende sökseler, burgunge bırşıy kalmaydı.
Erte boldunuz pancardı.
He.
Men işcige berip aruv ettin diymen, …..’ge. Annem kene kelıp ketıp iş şıgaradı özune, diydı. Şırpayım diydi, aketıyek men tuvman ma, şamırıman. diydı.
Gız şamırman aketır ya, anav bikesimen balası şırpıp otursa, men de üyde bos tursam bolamıken.
Bikesinı de aketbesın.
Bikesını de aketbese bolmaydı, Bikesine aytadı ya maga aytamaydı.
Sen kaş yaşındasın kart aba?
Altbışdört yaşındaman.
Heşte bır şıy tuvkesın.
Heşte bır şıy tuv ma? Altı sene sona yitbiş. Yitbiş dedımıdı…
Işın bitmiş, diysin me?
Şımdı gene pancarga neçe baramız. O zaman da pancarga da baramassık.
Kelırmıken onnar ekı üş günden?
Onnar kenşek tusyatırganda, arpa şaşadılar. Bılmegen şıyları coguken, özlerının de.
Arpa, cüzüm, lamleme şaşadılar.
Para şaşsın da onnar.
Para da şaştı kuyöv cas, şaşa şaşa kettı. “…..’ge tolturup kuymadınız kısesıne?” diydıler.
…..’dın ulu da olay ettı. Sen bar mıdın?
Bar edım. Men barıp kayırlı bosun aytıp kaytdım da.
Cekatının ekı kısesını tolturgan. Şaşa şaşa kırdı üyge.
Bikeler me kapışadıken?
Bikeler, …..’men ekevmuz, tasdın ustune şığıbıdık. Sıkışıp kaldık o yerde, para almadan geştın, bır tolı edı havle.
Bızım köyde de kenşek tusgende mık ne şaktıradılar da onlar ne uşun boladı.
Mık şaktırganları, mıktay yapışıp kal, o üyden şıkba, oturup kal. dep sagadılar.
May ne boladı?
May day cımsak bolyak yanı, surat sallamıyak.
Sıse neşün taksige sınadı?
Suvday ömrü… Suv tavsuleme. Suvday ömurlü bolyak.
Kasık?
Kasık da ışte kısmat yav. Hepsı kassıkban cagılıyatır.
Terıge de bastıradılar da?
Terıge de terıcı bolsun diydandırlar.
O avelden kalgan, onu bılmeymız.
Anav terıdı soruyatırdı, ….. yenge. “Terı bardı da?” dep.
Sorar aşe.
Aşe bızde cenge şıktık tunövün, kuru kuruga, ne kapı bastık, ne nettık.
Uşunman, onar kapıdı bastırmadılar da temelli… Cenge şıkbasan “şıkbadı” diydiler. Ene köyde üken gızına şıktı.
Şankırıvga ketgende, ketbedın dep, kelın kestı kestı her nedın basına bır tokuldatatandı. “Sız ketbezsınız, curmessınız, curmyek yerge curursunuz.” dep. Bu seper de ….. alıp aytbadı heş. Kelın cenge menge şıgyak cursun, tursun, demedı. Bosa da, ket gızının sonu dedım. Ketkeysı de aytbadı. Özune aytgan bosa bilmam.
He ….. “hadı hazırsın ma” dedı.
Ogayşım atbadı. Men aytdım da sağa hazır bolup tur, dep aytganda mınıp ketersın, dep.
El adetını ne ettırmeydı aşe tokta?
Onar da bolmaydıken, icat tuvken.
Adet bolmasa da bu yerge kelgende kapı bastırgan bosabolurdu.
Cenge şıkbanda kapı bastırma bolur ma? Bolmaz.
Cenge şıkbagangı akıs bolur dep basdırmagan bossa bırmem ya?
Mahalledın gızlarından bırövü canında catbadım dep aytadıkenler, …..’ga. O da: emmısının gızları catbaganda, maga ne bolgan dep aytadı.
Gız ….. Emmısının gızına anasının bır nesı cok kı. Gızdın özü şıktı ketıyatır. Kebedıb anasının sesını esıtgende şıktı gız. İyce evcil boluptu. “Ene men keteyik demedim ki ketıyatır gız” dedı ….. Bız ta… kiyit miyit salgan sona keşe yarısında keldık so zamanda ketdı o gız.
Uvak tüyektı ten etbeydı herhalde
Herhalı.
Anav üken gızı ma?
He üken gızı.
Kışkıy dep kalmagandır O.
Navdu …..’tın bır aklı tutgandır da aket onu deptı. Oynap turmasın deptı. Şaşın curkarman deptı. Onun uşun aketgen.
Onun catbaga hakkı bardı, canım …..’dın.
…..’dın da bar edı.
Men calgızban.
Calgız bolsan, senı böru cuyekbe?
….. bır aruv curudu ya, ketavuyuptu, sona.
Men Oga cat dep ayttım ya. O, aman dedı, ….. abıyim kelır ne dedı.
Sen ükensın me ….. aba, ….. Kartabamdan?
Men ükenmen ondan, ekı yaş ba, üş yaş ba ükenmen.
….. Ayyem saga aba diydi, men şaşırdım.
Abasıman aşe onun. Men anav ….. alarman, ….. alarman caslıman.
Casban da men ondan kart turaman. Men köp şile şektım.
KASET – 2 : KISIM – B
Derleme : 2
Yer : Akin Köyü
Anlatanlar : … (85); … (65)
Konu : Hatıra, düğün adetleri, sohbet
Ögüz abraman ketıyakganda, avurgan menım gardaşım, ….. emımdın gardaşı senın deden rahmetlık olay dep anlattı maga. Baryatırganda avurgan, colda ölgen. Colda ölgen, colda ölgenden sona onu öguz abraman atarba kayda? Aketsınler o yerge aketıp onu kömgenler üytup anlatgandı, rahmetlık.
Kel av kel Nogayşa söyletiyekken nav bala bızge, men zaten Turkşe söyluyamam dedım, gurban olayım men zaten söyluyamam.
Arusun me yenge?
Aruvmen anam, sende aruvsun me?
Bugun kaydıy suvuk diya?
Kaydıy suvuk.
Onu aytaman balaga, ….. emım köp avruytandı. Keldı: “Men saga anana ölmey turup tabındı aytıp ketıyekben” dedı. Nav akır bardı ya oyakta üyumuzde oturduk, castık salıp oturdu, aytdı: “Senın en cakın akraban menmen” dedı. Ondan sona emımdı aytdı. Kara emımdın gardaşı sonav …..’dın bayı. O zamanda ketıp Kırgıldan akam akelıptı bunlardı. Naşatam avelden hadı haydı ademken ya o zaman da onun şun şımdı nav ….. alar aytadınlar. Ketıp barıyatırganda gardaşı ölgen, onun onu kömupdular. Akraba bolgandır da bunun ayyesı maga “görumce” dıydandı.
Akraba
Naşatamga emı mı dıydandın sen?
Emı diydandım. Onu ta köbeytıyekben tokta ta onu sızge. Akelgen akam. Eskıden aytıyakban sızge. Nav colga Kazne Col dıydandılar. Üş arkadaşdı onlar atban, kara ekbemen para aketadandılar. Bızge kelıp turadandı, avuzları muhurlu torbalar, onuman kazne colga ketedagandılar. Akam ondan sona ….. emımdı o yerge kırdırıpguy, onsonu oga abamdı berıpguy, ….. abamdı on da zorman kaştı. O zamanda cahillik. “oyaktan akrabasını akelıp berdı” dep kaşırdılar. Akam da kaydıydı onlardın otlarını cagyak bolup, ocaklarını cagyak bolup, ekı ayaklarını bır papışge tıktı. Onlardın, ondan işte kolcuyemga akandı. Menım akam kırdırıpguy.
Erte bılmeysın me ayyesen?
Erte bilmeymen men, Onu ….. bek bıledı, ….. bır ertece aytadı.
Netyek bolasınız Sız?
Ders göryeken, Tatarca kelime ders alyaken, Erzurum’da okuyduya bu.
….. şakıryatır, degende men de ta namaz kılyadım. Ta namaz kılmadım.
Netgen namaz, namaz şakırgalı kay zaman?
Işte şay berdık o ketdı, ondan namaz kılayım dedım, Senı şakıryatırlar dedı.
Ev, ….. ertedı bek aytadı.
Menım naşatam bar edı ya bılesınız be?
Bılmem men.
Naşatam Menım köydın manmay aldı edı. Valla şımdı nav ….. alar avzu aşılsa aytadılar. O kelmey saban tutbaz edılar. Avluga kalaycı kelse, o keser ıdı. Cüzümşu kelse o keser ıdı. Hepsını o keser ıdı, kelgendı. Kesbey sen bır kilov cüzum alsan, barıp tayakban salıp salıp cıbereberırdı. Valla olay adamdı. Dave akelıp soydular, bır dave akelıp soydular, bır şıy etbedı sosu üydun cesınde ışte. Onsan bır dave akelıp soyganda; aman Alla o dave bır cıladı. Ondan boldu ışte.
Demek her yerge tusbeydıken.
Köp soyadandılar Anday-mındaydı akelıp, ondan evelı de.
Ameliyat bolganda kelıp olay dıydılar, anav şapkalılar. Ders alyakbız tiyze dıydıler “nasıl ameliyat boldun, kaydıy gunun geştı” diydı. Netıyekesın? dıymen. “Ondan ders alıyakbız” dıydıler. Ders alıp onsona dokdur boluyakenler.
…
Menı erkek cazdırıptılar, menı asgerge şakırdılar. Kısta kıyamette Cihanbeyligine ketdık. O yerde catdık, işte asger bolup keldık.
Önceden toy bolyakta bessık be ne kuradıkeler de onu anlat.
He şerkeşekbe, He onu kuradandılar, onu sen de bılarsın, onun yanında şınlaredılar, oyun eterdık, gece kunduz oynar edıler, o şereşektı bılmez.
Kaydıy boladandı. Onu caslar kuradandı ma?
Onu caslar kuradandı, dört agaş niyaka, dört agaş niyaka, ortaga da bır arkalık tıgardılar. Naday bır aralık oga cip baylar edılar. Tangaydım teperıdık, anav uştan nav uşga o yerde. Bır toy eterıdık. Şın aytar edıler o yerde.
Gununuz şenlıklıdı e?
Şenlıklıdı, hem de kaydıy. Kırda oynarıdık. Nav ….. alardın üyünun yanına kurarıdılar. Men özum ödek kıdım bılesın me. ….. bacılıkban şığarıdık, ….. bacılık korkbaz ıdı. Uşurganda ta anyakdan nıyaka ketedanıdık. “men senmen mınmem bacılık” dıydandım.
Na ….. alardın anası ….. rametlık.
Av sen termen tartganda cırlanındı aytta. Avelı bulgur tüyerıdık. Kılle kılle bulgur tüyerıdık. So zamanda kım cıydıken sosunu.
Kıllemen bulgur tuyeredık. Gece bulgur tüyerıdı caslar, bız gece termen gızlar. Ha babam türkumen, kaytıp tuygenımızdı bılmeymız.
Ortalık kuyuga kelır cüzumşuler, sız cırlaganda toktap tınlaydılar av.
Toy bosa, ….. türku şakırırda mıllet toy eterıdı. Avelı olay tuvmudu yenge? Onsonu kelip kart bolurdular. Haydı cırlardılar, avelı olaydı.
Dave etedandılar.
Yok dave etbeydandılar. “kart” etadandılar. Tükdu kıydırıp ekıde şabek eterıdıler. Kaytıp oynaredılar. Keyşek tusgan sona. Şimdi kenşek tustumüydu tıptımalak, bırşıy cok.
Caslar oynaydandıma oga?
Ha caslar oynaydandı. Haydı kart ölürdu. Kart ölgen sona gız bet, cas bet oga öteber akelıp cabar edıler. Kart öldu ya! Endı onun üstune gızlar cılar edı. Öldu dep. Kenşek tusken sona şenlık bolurdu. Şımdı kenşek tustumu, herşıy bıttı. Onsun sıpra berırdıler diya yenge, onusun taklan etrıdıler, herkesge taklan dağıtır edılar, avuş avuş. Arbaga mıngenlerge “arba mıner” berırdılar, tüyünşuk berırdıler. Sıpradın üstune onsona kozudu kesıp, kozudu salırlardı. Onu akelıredı, onu ertemen pısırıp, kelıp cer edıler. Kelıp onlarga şay berırdıler.
Şımdı de etseler bavursak ceredık.
Onsona kenşek tusgende, bavursakban şay berırdık, onsonu yemek berıredık.
Avelkıler turmadan tamaklarına sıylanadıkenler.
Ba! Bır hapta toy eterdık, şımdı ne toy barda…
Haydı, cayma eterıdık, oga şakırır edık, ondan gelıp kırmaşa der edık oga şakırır edık, karından kırmaşa eterıdık. Onsun ekbe salayık dep bır şakırır edık, onsun ekbe köreksın dep bır şakırır edık. Şindık toyda biröv birövnu körmeydı. Anyerden şakırırdılar kelsen kel, kelmesen haydı oğurlar olsun. Bır hapta şakırtuvda cururlerdı. Valla, onusun avelden saygı bar edı.
Laiyla avelkı cengelerdın ayakları sınıp kaladandır, cüre cüre.
Heş bır şıy bolmaydandı. Şımdılar nazlı kaytara. Valla şenlıkben özlerı havas etıp cüretandılar.
Onsonu caslar kelıp oynar edı. Caslarga bır hapta şay asar edılar, kavurma kavurur edıler. Caslar oynar edı oynar edı, ondan sona bırta as asardılar.
Avelı cas otursa, oturgan yer soyatandı. Haketen. Bızım ….., ….. üyünde oturdu. ….. özu soyup kave toy ettı.
A – VOKALLER
a aba, kapı, barya, cokba
e turemedı, körsen, betı, menım
ı kapı, tıkırda-, canınga
i nişanlı, Kalit-kilov
o zorumunan, cok, omuz, onun, kol, bolsa
ö ölu (ölü), özu (kendisi), dört, öt
u otur-, omuz, onun
ü Türkiye Türkçesindeki “ü” vakali kullanılmamaktadır. Onun yerine (ünu) ü-u arası ü’ye daha yakın bir ses kullanılır. ör : üy (ev), üken (büyük), yüz “i” ve “ö” ünlüleri pek sık kullanılmamaktadır.
e~i Türkiye Türkçesindeki “i” sesinin bazı kelimelere “e” ye benzeyen bir sesle telaffuz edildiği görülür. ör : ekı (iki), eken (iken), esıtıp (işitip), edı (idi), egiz (ikiz)
ı~i “i” sesi bazı kelimelerde”ı” ya yakın bir sesle söylenir. ör : emım (emmim), kır (gir), bızge (bize), bır (bir)
i~ı Bazı kelimelerde i-ı arası bir ses kullanılmaktadır. Bu ses “i” ye daha yakındır. ör : biytıp (böyle edip), tiy- (değ-), kiyıp (giyip), iyya (evet). Bu sese daha çok ilk hecelerde rastlanır.
ö~e ö-e arası bir sestir. “ö” ye daha yakındır. Kelime sonunda son hece de özellikle hitaplarda, isimlerde görülür. “v” harfiyle birlikte “öv” şeklinde kullanılır. ör : bıröv (birtane), kuyöv (damat), Memedöv.
ö~o Bazı “ö” ler “o” ya benzeyen bir sesle telafuz edilir. ör : köy, kök, köp (çok), kör- (gör-), öğuz (öküz)
u~ü Türkiye Türkçesindeki “ü” sesi “u” ya yakın bir şekilde söylenir. Bu ses “ü” den ziyade “u” ya daha yakındır. ör : ölu (ölü), özu (kendisi), uzgun (üzgün), kunduz (gündüz)
B – KONSONATLAR
“b” aba, bol-(ol-), bız (biz), bar (var), bakır-(bağır)
“c” can, cesaret, calgız, col, bacı
“ç” “ç” sesi yoktur. Yerine bazen “ş” bazen de “c” kullanılır. ör : şıgarttı (çıkardı), şırak (çırak), şaş (saç), bekcı (bekçi)
“d” dep (deyip), ondan, diydandım (diyordum)
“f” “f” sesi yoktur. Dile giren yabancı kelimelerde de “p” sesi ile söylenir. ör : ipade (ifade), Latip (Latif), Patma (Fatma), Mustapa (Mustafa), Sapra (safra), sıpra (sofra), hapta (hafta). Ayrıca uvak (ufak) kelimesinde “f”nin yerine “v” kullanılmıştır.
“g” k g değişmesi Nogay Tatarcasında geniş olarak oturmamıştır. Türkiye Türkçesindeki “g” ile söylenen bazı kelimeler “k” ile söylenmektedir. ör : kel (gel), kun (gün), kıyıp (giyip). Bazı “k”larda Anadolu ağızlarında olduğu gibi “g” ile söylenir. Ör : gurban (kurban), gız (kız), Angara (Ankara), gardaş (kardeş), Şıgartganda (çıkartığında), gözel (güzel), göz bızge (bize)
“ğ” ağardı, ayağı, cığıl-(yıkıl)
“h” rahmetlik, her, hep, hava
“j” “j” sesi yoktur, yerine “c” kullanılır. Ör : cilet, candarma
“k” kaştı, aydtık, kapı, tokat, kel-(gel-), ket-
“i” alıp, kel-, bunlar, bıl-( bil), bal-, col (yol)
“m” men (ben), anam, zaman, mınıp (binip)
“n” negız (duvar), canında (yanında), barnak
“p” kapı, pıçak (bıçak), dep (deyip), pencere
“r” bar (var), bır, tıkırdar, kara, hasır
“s” segız (sekiz), son, semız, castık (yastık)
“ş” şapka, ışte, enışte, şaş (saç), eşek. Bazı kelimelerde hece sonundaki “ş” ile söylenir.
Ör: bas (baş), kas (kaş), tas (taş), tıs( diş).
“t” tokat, tanı-, tıkırda-, at, ayt-. Bazı “d” ler “t” şeklini korurlar. Yani eski Türkçede olduğu gibi değişmeden gelmiştir. Ör: tar(dar), tur- (dur), tus- (düş-)
“v” vur-, suv (su), cuvur- (koş-), nav (şu). Bazı “g”ler “v” ile söylenir. Ör : avuz (ağız), avur (ağır), bavur (bağır).
“y” ayak, üy (ev), kaynata, dayı, yol. Başta bulunan “y” ler ünlemler ve özel isimler hariç “c” sesi ile söylenir. Bu da Türkçenin şiveleri arasındaki farklardan birisidir. Kuzey şiveleri bu değişmede “c” sesini tercih etmiştir. Ör : col (yok), calgız (yalnız), cımsak (yumuşak), castık (yastık).
C – SES DEĞİŞMELERİ
b v ber ver
b p barmak parmak
m b men ben
mınıp binip
c y col yol
cer yer
t d temir demir
tar dar
tur dur
k g kel gel
keşe gece
ğ k gardaş kardeş (Anadolu ağızlarının yaygın bir özelliğidir.)
gurban Kurban (Anadolu ağızlarının yaygın bir özelliğidir.)
s ş bas baş
kas kaş
v ğ avuz ağız
avur ağır
p b pışak bıçak
3 – ŞEKİL BİLGİSİ
A) KELİME TÜRETME
I – Yapım Ekleri:
1- İsimden isim yapma ekleri: Bu ekler isim ve kök gövdelerinden başka isimler yapmak için kullanılan eklerdir.
+cı yardım+cı yardımcı
cam+cı camcı
+daş arka+daş arkadaş
+lı nişan+lı nışanlı
tur+lu türlü
tas+lı taşlı
+lık rahmet+lık rahmetlik
+lu muhur+lu mühürlü
+şe Turk+şe Türkçe
+luk kilov+luk kiloluk
+man gocca+man koca+man
+ncı bır+ıncı birinci
beş+ıncı beşinci
uş+uncu üçüncü
+er, +ar bır+er birer
on+ar onar
+şar, +şer altı+şar altışar
yedi+şer yedişer
+kı menım+kı benimki
bugun+kı bugünkü
+sız, +süz üy+süz evsiz
akıl+sız akılsız
2- İsimden Fiil Yapan Ekler:
+la-, +le azar+la-, at+la-, top+la-
+lan-,+len- uy+len- (ev+len), kul+len- (kül+len-)
+ay-, +ey- köp-ey- (coğ+al), kart+ay- (ihtiyar+la-)
+al-, +el- tuz+el- (düz+el-), bun+al-
+a-, +e- yaş+a-, tıl+e- (dil+e-)
3- Fiilden Fiil Yapan Ekler:
-ma-, -me-, -ba- tur-ma- (kalkma), kır-me (girme),
(olumsuzluk eki) ket-be (gitme), cat-ba (yatma), şık-ba (çıkma)
-n- sakla-n-, kör-un- (görün-)
-i- kork-u-l-, yor-u-l-, aş-ı-l- (açıl-)
-ş- sık-ı-ş-, yap-ı-ş-, böl-u-s- (bölüş),
surt-u-ş (sürtüş-), kır-ı-ş- (giriş-), bur-u-ş-
-r- uş-u-r- (uçur), pıs-ı-r- (pişir-), sıs-ı-r- (şiş-i-r-)
-t- oyna-t-, kuru-t-, suvu-t-, -dur-, dur-, -t, r-,
-tür-, kul-dur- (gül-dür-), tol-dur- (dol-dur-),
suy-dur- (sev-dir-), tap-tır- (bul-dur-)
4- Fiilden İsim Yapan Ekler:
-mak, -mek kul-mek (gül-mek), sakla-mak,
topla-mak, bıl-mek (bil-mek)
-ma, -me surame (sürme), kır-ma, sar-ma
-ış, -uş ket-ış (gidiş), kel-ış (geliş), tur-uş (kalk-ış)
-m cut-um (yudum), dön-u-m (dönüm)
-k aş-ı-k (açık), ele-k, töse-k (döşek)
-ak, -ek dön-ek, urk-ek (ürkek), kok-ak
-n cığ-ın (yığın), eğ-ı-n (ekin)
-kı, -ku, -gu,-gı uy-ku, şal-gı (çal-gı), at-gı, ör-gu
-ga, -ge kavur-ga
-gın bay-gın, bez-gın (bezgin), kes-gın
-gan, -gen (partisif) kel-gen (gelen),
kurtar-gan (kurtaran), et-gen (yetkin)
-p, -ıp (gerindium) al-ıp, ber-ıp (verip),
tıkırda-p (tıkırdayıp)
II- ÇEKİM EKLERİ:
1- Çokluk Ekleri:
-lar, -ler, -nar, -ner:
On-nar (onlar), bun-nar (bunlar), sabun-nar (sabunlar), ağaş-lar (ağaçlar), tav-lar (dağlar), tas-lar (taşlar), bike-ler (kadınlar), töbe-ler (tepeler)
2- İyelik Ekleri ve Çekimi:
I. Tekil Şahıs İyelik: m+
Aba+m, para+m, bacı+m, göz+um
II. Tekil Şahıs İyelik : n+
Bay+ın (beyin), baba+n, göz+un
III. Tekil Şahıs İyelik : (+ı, +u, +sı, +su)
Tokat+ı (sürgüsü), tıl+ı (dili), omuz+u, arka-sı, kuyu+su
I. Çoğul Şahıs İyelik : +mız, +muz
Haber+ımız, arba+mız, col+umuz (yolumuz)
II. Çoğul Şahıs İyelik : -nız, +nuz
Gız+ınız (kızınız), tıl+ınız (diliniz), col-unuz (yolunuz)
III. Çoğul Şahıs İyelik : +ları, +leri, +narı, +neri
Ağaş+ları (ağaçları), kılım+lerı (kilimleri), kazan+narı (kazanları)
III- HAL EKLERİ:
GENETİF (İlgi): +nın, +nun, +dın, +dun
Babası+nın, O+nun, özu+nun (kendisinin), kapı+dın (kapının), anam+dın (annemin), Erzurum+dun (Erzurumun)
AKUZİTİF (Yükleme): +nı, +nu,+ tı, +dı, +du
duvar+dı (duvar-ı), abam+dı (ablam-ı), üy+dü (ev-i), tokatı+nı, bu+nu, kenşek+tı (gelin-i), matur+du (motoru), arba+dı (arabayı), bikesi+nı (karısını)
DATİF (Yaklaşma): +ga, +ge
Bız+ge (biz-e), sa+ga (sa+na), basamak+ga (merdiven+e), babam+ga (babama), köy+ge (köye)
LOKOTİF (Bulunma): +da, +de
Kolun+da, col+da (yolda), toy+da (düğün+de)
ABLATİF (Ayrılma): +dan, +den
Arka+dan, kolun+dan, basın+dan, üy+den (evden)
İNSTRUMENTAL (Bağlama): +man, men, manan, +mınan, +ban, +ben
Zor+umuzunan (zor+la), motur+munan (motorla), arba+mınan (arabayla), kan+man (kanla), men+men (benimle), şamır+ıman (çamuruyla), Yakup+ban, tuz+ban (tuzla), senek+ben (dirgenle)
EŞİTLİK (Eguvatif): +ca, +ce, +cana, +cene, +da
Olası+ca, yavaş+ca, bol+ca, hızlı+cana (hızlıca), tez+cene (tezce, tezcek), akşam+da (akşamleyin), gece+de (geceleyin)
YÖN GÖSTERME (direktif): +ga, +ge, -gerge, -garga
ış+gerge (içeri), tıs+garga (dışarı), tömen+ge (aşağıya), yüksek+ge (yükseğe), ış+ge (içe)
IV- SORU:
ba, be, ma, me
Cıyek be? (yiyecek mi?), ablam ma? (ablam mı?), ükensın me? (büyük müsün?), çok ba? (yok mu?), Şeker’ge me (Şeker’e mi?), tanırsın ma? (tanır mısın?)
V- AİTLİK:
-kı, -ku
Menım kı (benim ki), cerde ki (yerdeki), Senın kı (Senin ki), üydekı (evdeki), Onun ku (Onun ki), coldaki (yoldaki), Bizim kı (Bizimki), Sızın kı (Sizinki), Onardın kı (Onlarınki)
B) FİİL ÇEKİMİ
A- ŞAHIS EKLERİYLE FİİL ÇEKİMİ
1. Zamir Menşeli Şahıs Ekleri: Şimdiki zaman, Geniş zaman, Gelecek zaman, öğrenilen geçmiş zamanın çekiminde kullanılır.
I. Tekil Şahıs: kel-yatır-man (geliyorum),
bar-yatır-man (varıyorum)
II. Tekil Şahıs : kel-yatır-sın (geliyorsun),
bar-yatır-sın (varıyorsun)
III. Tekil Şahıs: kel-yatır (geliyor),
bar-yatır (varıyor),
kel-e-dı (geliyor)
I. Çoğul Şahıs : kel-yatır-mız (geliyoruz),
bar-yatır-mız (varıyoruz)
II. Çoğul Şahıs: kel-yatır-sınız (geliyorsunuz),
bar-yatır-sınız (varıyorsunuz)
III. Çoğul Şahıs: kel-yatır-lar (geliyorlar),
bar-yatır-lar (varıyorlar),
kel-e-dıler (geliyorlar)
2. İyelik Menşeli Şahıs Ekleri: Görülen geçmiş zaman ve şart çekimlerinde kullanılır.
I. Tekil Şahıs: kel-dı-m (geldim),
bar-dı-m (vardım)
II. Tekil Şahıs : kel-dı-n (geldin),
bar-dı-n (vardın)
III. Tekil Şahıs: kel-dı (geldi),
bar-dı (vardı)
I. Çoğul Şahıs : kel-dı-k (geldik),
bar-dı-k (vardık)
II. Çoğul Şahıs: kel-dı-nız (geldiniz),
bar-dı-nız (vardınız)
III. Çoğul Şahıs: kel-dı-ler (geldiler),
bar-dı-lar (vardılar)
B- ŞEKİL VE ZAMAN EKLERİYLE FİİL ÇEKİMİ
I- BASİT FİİL KİPLERİ
I- BİLDİRME (HABER):
a) Geniş Zaman:
Ekleri: -r, -ar, -er, -ır, -ur
Misalleri: yasa-r (yapar), tab-ar (bulur), tep-er, kır-ır (girir), tur-ur (kalkar)
Şahıslara göre çekimi:
I. Tekil Şahıs: kelirmen (gelirim),
baslarman (başlarım)
II. Tekil Şahıs: kelirsın (gelirsin),
baslarsın (başlarsın)
III. Tekil Şahıs: kelir (gelir),
baslar (başlar)
I. Çoğul Şahıs: kelirmız (geliriz),
baslarmız (başlarız)
II. Çoğul Şahıs: kelirsınız (gelirsiniz),
baslarsınız (başlarsınız)
III. Çoğul Şahıs: kelirler (gelirler),
baslarlar (başlarlar)
b) Görünen Geçmiş Zaman:
Ekleri: -tı, -dı, -du, -tu
Misalleri: kaş-dı (kaçtı), kal-dı (kaldı), tur-du (kalktı), kör-du (gördü), coytdu (kaybetti)
Şahıslara Göre Çekimi
I. Tekil Şahıs: keldım (geldim),
basladım (başladım)
II. Tekil Şahıs: keldın (geldin),
basladın (başladın)
III. Tekil Şahıs: keldı (geldi),
basladı (başladı)
I. Çoğul Şahıs: keldık (geldik),
basladık (başladık)
II. Çoğul Şahıs: keldınız (geldiniz),
basladınız (başladınız)
III. Çoğul Şahıs: keldiler (geldiler),
basladılar (başladılar)
c) Öğrenilen Geçmiş Zaman:
Ekleri: -gan, -gen, -kan, -ken, ve şahıs ekleriyle birlikte kullanılan “-p”
Misalleri: kaş-gan (kaçmış), köpür-gen (köpürmüş), tuvken (değilmiş), üyünde-ken (evindeymiş)
Şahıs Ekleriyle Çekimi:
I. Tekil Şahıs: kelgenmen (gelmişim),
baslaganman (başlamışım)
II. Tekil Şahıs: kelgensın (gelmişsın),
baslagansın (başlamışsın)
III. Tekil Şahıs: kelgen (gelmiş),
baslagan (başlamış)
I. Çoğul Şahıs: kelgenmız (gelmişiz),
baslaganmız (başlamışız)
II. Çoğul Şahıs: kelgensınız (gelmişsiniz),
baslagansınız (başlamışsınız)
III. Çoğul Şahıs: kelgenler (gelmişler),
baslaganlar (başlamışlar)
I. Tekil Şahıs: kelıpben (gelmişim),
baslapban (başlamışım)
II. Tekil Şahıs: kelipsın (gelmişsin),
baslapban (başlamışım)
III. Tekil Şahıs: kelipdı (gelmiş),
baslaptı (başlamış)
I. Çoğul Şahıs: kelipbız (gelmişiz),
baslapbız (başlamışız)
II. Çoğul Şahıs: kelipsınız (gelmişsiniz),
baslapsınız (başlamışsınız)
III. Çoğul Şahıs: kalıpdıler (gelmişler),
baslaptılar (başlamışlar)
d) Gelecek zaman:
Ekeri: -yak, -yek
Misaller: bol-yak (olacak), mın-yek (binecek), aket-ı-yek (götürecek)
I. Tekil Şahıs: keliyekben (geleceğim),
baslıyakban (başlayacağım)
II. Tekil Şahıs: keliyeksin (geleceksin),
baslıyaksın (başlayacaksın)
III. Tekil Şahıs: keliyek (gelecek),
baslıyak (başlayacak)
I. Çoğul Şahıs: keliyekbız (geleceğiz),
baslıyakbız (başlayacağız)
II. Çoğul Şahıs: keliyeksiniz (geleceksiniz),
baslıyaksınız (başlayacaksınız)
III. Çoğul Şahıs: keliyekler (gelecekler),
baslıyaklar (başlayacaklar)
e) Şimdiki Zaman:
Ekleri: -yatır, -a, -e, (a)y, (e)y, -(u)y
Misalleri: al-yatır (alıyor), di-yatır (diyor), otur-a-man (oturuyorum), ket-e-sın (gidiyorsun)
-yatır: Tasviri fiillerde kullanılır. Geniş zamanda birleşmiş gibi bir durum arz eder. Zamir menşeli şahıs eklerinden önce gelir. Henüz yapılmamış yapılmak üzere olan fiiller için kullanılır.
Şahıslara göre çekimi:
I. Tekil Şahıs: kelyatırman (geliyorum),
baslıyatırman (başlıyorum)
II. Tekil Şahıs: ketiyatırsın (gidiyorsun),
baslıyatırsın (başlıyorsun)
III. Tekil Şahıs: keliyatır (geliyor),
baslıyatır (başlıyor)
I. Çoğul Şahıs: kelyatırmız (geliyoruz),
baslıyatırmız (başlıyoruz)
II. Çoğul Şahıs: keliyatırsınız (geliyorsunuz),
baslıyatırsınız (başlıyorsunuz)
III. Çoğul Şahıs: keliyatırlar (geliyorlar),
baslıyatırlar (başlıyorlar)
-a, -e, -(a)y, -(e)y : şahıs ekleriyle beraber kullanılır, tek III. şahıslarda kullanılan “-d” görülen geçmiş zaman eki değildir. Daha çok 3. şahıs zamiri “o” ya karşılar vaziyettedir (ayt-a-dı: O söylüyor).
-a, -e, sessiz harfle biten kelimelerden sonra gelir. Bar-a-man (varıyorum), cur-e-men (yürüyorum) kelimelerinde olduğu gibi.
-y veya -(a)y, -(ey) ise sesli harflerden sonra kullanılır. Dı-y-men (diyorum), kara-y-man (arıyorum), tanı-y-man (tanıyorum)
-a, -e, -y bu şekilde öncekinden farklılık şudur: İş yapılmaya başlanmış ve devam etmektedir.
Şahıslara Göre Çekimi:
I. Tekil Şahıs: kelemen (geliyorum)
baslayman (başlıyorum)
II. Tekil Şahıs: kelesın (geliyorsun)
baslaysın (başlıyorsun)
III. Tekil Şahıs: keledı (geliyor)
baslaydı (başlıyor)
I. Çoğul Şahıs: kelemız (geliyoruz)
baslaymız (başlıyoruz)
II. Çoğul Şahıs: kelesınız (geliyorsunuz)
baslaysınız (başlıyorsunuz)
III. Çoğul Şahıs: keledıler (geliyorlar)
baslaydılar (başlıyorlar)
2- DİLEK (TASARLAMA):
a) EMİR:
II. Tekil Şahıs: kel (gel),
basla (başla)
III. Tekil Şahıs: kelsin (gelsin),
baslasın (başlasın)
II. Çoğul Şahıs: kelnız (gelin),
balsanız (başlayın)
III. Çoğul Şahıs: kelsınler (gelsinler),
baslasınlar (başlasınlar)
b) ŞART:
I. Tekil Şahıs: kelsem (gelsem),
baslasam (başlasam)
II. Tekil Şahıs: kelsen (gelsen),
baslasan (başlasan)
III. Tekil Şahıs: kelse (gelse),
baslasa (başlasa)
I. Çoğul Şahıs: kelsek (gelsek),
baslasak (başlasak)
II. Çoğul Şahıs: kelsenız (gelseniz),
baslasanız (başlasanız)
III. Çoğul Şahıs: kelseler (gelseler),
baslasalar (başlasalar)
c) İSTEK:
I. Çoğul Şahıs: keleyim (geleyim),
baslayım (başlayım)
d) GEREKLİLİK: Gereklilik eki yoktur. Yerine “kerek” (gerek) kullanılır.
I. Tekil Şahıs: kelmem kerek (gelmeliyim),
baslamam kerek (başlamalıyım)
II. Tekil Şahıs: kelmen kerek (gelmelisin),
baslaman kerek (başlamalısın)
III. Tekil Şahıs: kelmesı kerek (gelmeli),
baslaması kerek (başlamalı)
I. Çoğul Şahıs: kelmemız kerek (gelmeliyiz),
baslamamız kerek (başlamalıyız)
II. Çoğul Şahıs: kelmenız kerek (gelmelisiniz),
baslamanız kerek (başlamalısınız)
III. Çoğul Şahıs: kelmeleri kerek (gelmeliler),
baslamaları kerek (başlamalılar)
II. BİRLEŞİK FİİL KİPLERİ
1- HİKAYE:
a) Görünen geçmiş zaman:
Ör: ketıbıdım (gittiydim), cebıdım (yediydim)
Eki: -pıdı, ıpıdı
I. Tekil Şahıs: kelıpıdım (geldiydim),
baslapıdım (başladıydım)
I. Tekil Şahıs: kelıpıdın (geldiydin),
baslapıdın (başladıydın)
I. Tekil Şahıs: kelıpıdı (geldiydi),
baslaptı (başladıydı)
I. Çoğul Şahıs: kelıpıdık (geldiydik),
baslapıdık (başladıydık)
II. Çoğul Şahıs: kelıpıdınız (geldiydiniz),
baslapıdınız (başladıydınız)
III. Çoğul Şahıs: kelıpıdıler (geldiydiler),
baslapıdılar (başladıydılar)
b) Öğrenilen Geçmiş Zaman: Görülen geçmiş zamanla aynıdır.
c) Şimdiki Zaman:
Misaller: cüredandım (yürüyordum), baradandım (varıyordum)
Eki: -edandı
I. Tekil Şahıs: keledandım (geliyordum)
baslaydandım (başlıyordum)
II. Tekil Şahıs: keledandın (geliyordun)
baslaydandın (başlıyordun)
III. Tekil Şahıs: keledandı (geliyordu)
baslaydandı (başlıyordu)
I. Çoğul Şahıs: keledandık (geliyorduk)
baslaydandık (başlıyorduk)
II. Çoğul Şahıs: keledandınız (geliyordunuz)
baslaydandınız (başlıyordunuz)
III. Çoğul Şahıs: keledandılar (geliyorlardı)
baslaydandılar (başlıyorlardı)
Şimdiki zaman hikayesinde “dan” kullanılır.
Ket-e-dan-dı-m (geliyordum)
d) Gelecek Zaman:
Misalleri: aşıyaktım (açacaktım) , cıberiyektım (gönderecektim)
Eki: -yekdı
I. Tekil Şahıs: keliyekdım (gelecekdim),
baslıyakdım (başlayacakdım)
II. Tekil Şahıs: keliyekdın (gelecekdin),
baslıyakdın (başlayacakdın)
III. Tekil Şahıs: keliyekdı (gelecekdi),
baslıyakdı (başlıyacakdı)
I. Çoğul Şahıs: keliyekdık (gelecekdik),
baslıyakdık (başlıyacakdık)
II. Çoğul Şahıs: kelıyekdınız (gelecekdiniz),
baslıyakdınız (başlıyacakdınız)
III. Çoğul Şahıs: keliyekdıler (gelecekdiler),
baslıyakdılar (başlıyacaktılar)
e) Geniş Zaman:
Misalleri: akelırdın (getirirdin), bolurdun (olurdun)
Eki: -ırdı, -rdı
I. Tekil Şahıs: kelırdım (gelirdim)
baslardım (başlardım)
II. Tekil Şahıs: kelirdın (gelirdin)
baslardın (başlardın)
III. Tekil Şahıs: kelirdı (gelirdi)
baslardı (başlardı)
I. Çoğul Şahıs: kelirdık (gelirdik)
baslardık (başlardık)
II. Çoğul Şahıs: kelirdınız (gelirdiniz)
baslardınız (başlardınız)
III. Çoğul Şahıs: kelirdıler (gelirdilerdi)
baslardılar (başlardılar)
1. Dilek Şart :
I. Tekil Şahıs: kelgen bolsaydım (gelseydim)
baslagan bolsaydım (başlasaydım)
II. Tekil Şahıs: kelgen bolsaydın(gelseydin)
baslagan bolsaydın (başlasaydın)
III. Tekil Şahıs: kelgen bolsaydı (gelseydi)
baslagan bolsaydı (başlasaydı)
I. Çoğul Şahıs: kelgen bolsaydık (gelseydik)
baslagan bolsaydık (başlasaydık)
II. Çoğul Şahıs: kelgen bolsaydınız (gelseydiniz)
baslagan bolsaydınız (başlasaydınız)
III. Çoğul Şahıs: kelgen bolsaydı (gelseydi)
baslagan bolsaydı (başlasaydı)
Dilek-şart eki: -gen bolsaydı
“bol-“ yardımcı fiili ve öğrenilen geçmiş zaman eki ”gan-gen” söylenerek yapılır; kel-gen-bol-say-dı-nı-z (gelmiş olsaydınız) (gelseydiniz)
Misaller: aytgan bolsaydım (söyleseydim), bergen bolsaydım (verseydim), oturgan bolsaydım (otursaydım)
g- istek:
Misaller: beklegeydi (bekleyeydi), mıngeydin (bineydin)
Eki: -geydi
I. Tekil Şahıs: kelgeydım (geleydim)
baslagaydım (başlayaydım)
II. Tekil Şahıs: kelgeydın (geleydin)
baslagaydın (başlayaydın)
III. Tekil Şahıs: kelseydi (gelseydi)
baslagaydı (başlasaydı)
I. Çoğul Şahıs: kelgeydik (geleydik)
baslagaydık (başlasaydık)
II. Çoğul Şahıs: kelgeydınız (geleydiniz)
baslagaydınız (başlayaydınız)
III. Çoğul Şahıs: kelgeydıler (geleydiler)
baslagaydılar (başlayaydılar)
h- Gereklilik:
Misaller: turman kerekdı (kalmalıydın), cemen kerekdı (yemeliydin), vurması kerekdı (vurmalıydı)
I. Tekil Şahıs: kelmem kerekdı (gelmeliydim)
II. Tekil Şahıs: kelmen kerekdı (gelmeliydin)
III. Tekil Şahıs: kelmesi kerekdı (gelmeliydi)
I. Çoğul Şahıs: kelmemız kerekdı (gelmeliydik)
II. Çoğul Şahıs: kelmenız kerekdı (gelmeliydiniz)
III. Çoğul Şahıs: kelmeleri kerekdı (gelmeliydiler)
2. RİVAYET
a- Öğrenilen geçmiş zaman:
Eki: -pdiken, -geniken
I. Tekil Şahıs: kelipdikenmen (gelmişim)
baslapdıkemen (başlamışım)
kelgenıkemen (gelmişim)
baslagenıkemen (başlamışım)
II. Tekil Şahıs: kelipdıkesin (gelmişsin)
baslapdıkesin (başlamışsın)
kelgenıkesin (gelmişsin)
baslaganıkesin (başlamışsın)
III. Tekil Şahıs: kelipdıken (gelmişmiş)
baslapdıken (başlamışmış)
kelgeniken (gelmişmiş)
baslaganıken (başlamışmış)
I. Çoğul Şahıs: kelipdikemiz (gelmişiz)
baslapdıkemiz (başlamışız)
kelgenıkemız (gelmişiz)
baslaganıkemiz (başlamışız)
II. Çoğul Şahıs: kelipdıkesinız (gelmişsiniz)
baslapdıkesiniz (başlamışsınız)
kelgenıkesinız (gelmişsiniz)
baslaganekesinız (başlamışsınız)
III. Çoğul Şahıs: kelipdikenler (gelmişler)
baslapdıkenler (başlamışlar)
kelgenıkenler (gelmişler)
baslaganıkenler (başlamışlar)
Misaller: akelipdıken (getirmişmiş), korkganeken (korkmuşmuş)
b- Şimdiki Zaman:
Misaller: kıyediken (giyiyormuş), etkeniken (ediyormuş)
Eki: -edıken
I. Tekil Şahıs: keledikemen (geliyormuşum)
baslaydıkemen (başlıyormuşum)
II. Tekil Şahıs: keledikesin (geliyormuşsun)
baslaydıkesin (başlıyormuşsun)
III. Tekil Şahıs: kelediken (geliyormuş)
baslaydıken (başlıyormuş)
I. Çoğul Şahıs: keledıkemız (geliyormuşuz)
baslaydıkemız (başlıyormuşuz)
II. Çoğul Şahıs: keledikesiniz (geliyormuşsunuz)
baslaydıkesiniz (başlıyormuşsunuz)
III. Çoğul Şahıs: keledikenler (geliyormuşlar)
baslaydıkenler (başlıyormuşlar)
Şimdiki zamanın rivayetinde “dı” kullanılır.
Kel-e-dı-ken-mız (Gel-(i)yor-muş-uz)
c- Gelecek Zaman:
Misaller: batıryaken (batıracakmış), alyaken (alacakmış)
Eki: -yeken, -yaken
I. Tekil Şahıs: kelyekenmen (gelecekmişim)
baslıyakemen (başlayacakmışım)
II. Tekil Şahıs: keliyekesin (gelecekmişsin)
baslıyakesin (başlayacakmışsın)
III. Tekil Şahıs: kelyeken (gelecekmiş)
baslıyakemen (başlayacakmışız)
I. Çoğul Şahıs: kelyekemız (gelecekmişiz)
baslıyakemız (başlayacakmışız)
II. Çoğul Şahıs: kelıyekesinız (gelecekmişiz)
baslıyakesiniz (başlayacakmışsınız)
III. Çoğul Şahıs: kelyekenler (gelecekmişler)
baslıyakenler (başlayacakmışlar)
d- Geniş Zaman: Geniş zamanın rivayeti yoktur.
Misaller: barganbosa (varsaymış)
e- Dilek Şart: Sorganbosa (sorsaymış)
Eki: -genbolsa
I. Tekil Şahıs: kelgenbolsam (gelseymişim)
baslaganbolsam (başlasaymısım)
II. Tekil Şahıs: kelgenbolsan (gelseymişsin)
baslaganbolsan (başlasaymışsın)
III. Tekil Şahıs: kelgenbolsa (gelseymiş)
baslaganbolsa (başlasaymış)
I. Çoğul Şahıs: kelgenbolsak (gelseymişiz)
baslaganbolsak (başlasaymışız)
II. Çoğul Şahıs: kelgenbolsanız (gelseymişsiniz)
baslaganbolsanız (başlasaymışsınız)
III. Çoğul Şahıs: kelgenbolsalar (gelseymişler)
baslaganbolsalar (başlasaymışlar)
f- Gereklilik:
I. Tekil Şahıs: kelmem kerekken (gelmeliymişim)
baslamam kerekken
II. Tekil Şahıs: kelmen kerekken (gelmeliymişsin)
baslaman kerekken
III. Tekil Şahıs: kelmesi kerekken (gemeliymiş)
baslaması kerekken
I. Çoğul Şahıs: kelmemız kerekken (gelmeliymişiz)
baslamamız kerekken
II. Çoğul Şahıs: kelmenız kerekken (gelmeliymişsiniz)
baslamanız kerekken
III. Çoğul Şahıs: kelmeleri kerekken (gelmeliymişler)
baslamaları kerekken
Misaller: cürmen kerekken (yürümeliymişsin), bermem kerekken (vermeliymişim)
3. ŞART
Şart eki geniş zamanın dışında diğer zamanlarla birleşken “ol-“ yardımcı fiiliyle beraber kullanılır. “bolsa” veya “bosa” bo(l)sa “l” düşer.
a- Ögrenilen Geçmiş Zaman:
Eki: -gen bolsa
I. Tekil Şahıs: kelgen bolsam (gelmişsem)
baslagan bosam (başlamışsam)
II. Tekil Şahıs: kelgen bolsan (gelmişsen)
baslagan bolsan (başlamışsam)
III. Tekil Şahıs: kelgen bolsa (gelmişse)
baslagan bolsa (başlamışsa)
I. Çoğul Şahıs: kelgen bolsak (gelmişsek)
baslagan bolsak (başlamışsak)
II. Çoğul Şahıs: kelgen bolsanız (gelmişseniz)
baslagan bolsanız (başlamışsanız)
III. Çoğul Şahıs: kelgenbolasalar (gelmişseler)
baslagan bolsalar (başlarsalar)
Misal: üylengen bolsan (evlenmişsen), aytgan bolsan (söylemişsen)
b- Şimdiki Zaman:
I. Tekil Şahıs: keledan bosam (geliyorsam)
baslaydan bolsam (başlıyorsam)
II. Tekil Şahıs: keledan bosan (geliyorsan)
baslaydan bosan (başlıyorsan)
III. Tekil Şahıs: keledan bosa (geliyorsa)
baslaydan bosa (başlıyorsa)
I. Çoğul Şahıs: keledan bosak (geliyorsak)
baslaydan bosak (başlıyorsa)
II. Çoğul Şahıs: keledan bosanız (geliyorsanız)
baslaydan bosanız (başlıyorsanız)
III. Çoğul Şahıs: keledan bosalar (geliyorlarsa)
baslaydan bosalar (başlıyorlarsa)
Şimdiki Zamanın şartı çekilirken “dan” kullanılır.
Kel-e-dan-bosam (Gel-i-yor-sam)
c- Gelecek Zaman:
Eki: -yek bosa, -yak bosa
I. Tekil Şahıs: kelyek bosam (geleceksem)
baslayak bosam (başlayacaksam)
II. Tekil Şahıs: kelyek bosan (geleceksen)
baslayak bosan (başlayacaksan)
III. Tekil Şahıs: kelyek bosa (gelecekse)
baslayak bosa (başlayacaksa)
I. Çoğul Şahıs: kelyek bosak (geleceksek)
baslayak bosak (başlayacaksak)
II. Çoğul Şahıs: kelyek bosanız (gelecekseniz)
baslayak bosanız (başlayacaksanız)
III. Çoğul Şahıs: kelyek bosalar (geleceklerse)
baslayak bosalar (başlayacaklarsa)
Misaller: mınyek bosam (bineceksem), köryek bosam (göreceksem)
d- Geniş Zaman:
Eki: -rse
I. Tekil Şahıs: kelirsem (gelirsem)
baslarsam (başlarsam)
II. Tekil Şahıs: kelırsen (gelirsen)
baslarsan (başlarsan)
III. Tekil Şahıs: kelirse (gelirse)
baslarsa (başlarsa)
I. Çoğul Şahıs: kelirsek (gelirsek)
basalrsak (başlarsak)
II. Çoğul Şahıs: kelirseniz (gelirseniz)
baslarsanız (başlarsanız)
III. Çoğul Şahıs: kelirseler (gelirseler)
baslarsalar (başlarsalar)
Misaller: turursa (kalkarsa), körürse (görürse), uğraşırsa
e- Gereklilik:
Eki: -kerek bosa
I. Tekil Şahıs: kelmem kerek bosa (gelmeliysem)
baslamam kerek bosa
II. Tekil Şahıs: kelmen kerek bosa (gelmeliysen)
baslaman kerek bosa
III. Tekil Şahıs: kelmesi kerek bosa (gelmeliyse)
baslaması kerek bosa
I. Çoğul Şahıs: kelmemız kerek bosa (gelmeliysek)
baslamamız kerek bosa
II. Çoğul Şahıs: kelmenız kerek bosa (gelmeliyseniz)
baslamanız kerek bosa
III. Çoğul Şahıs: kelmeleri kerek bosa (gelmelilerse)
baslamaları kerek bosa
Misal: aytbası kerek bosa (söylemeliyse), kaytbası gerek bosa (dönmeliyse), sormam kerek bosa (sormalıysam)
EK FİİL “İ”:
Bütün isim ve fiil şekillerinin sonuna gelerek onlardan birleşik fiiller yaptığı için “ana yardımcı fiil” ,isimleri isimleri fiilleştirdiği için de “ek fiil” dediğimiz “i” fiilinin tek başına kök olarak kesin ve belirli bir manası yoktur.
i- fiilinin dört çekim şekli, dört kipi vardır:
1) Şimdiki Zaman (Geniş Zaman)
I. Tekil Şahıs: yorgunman (yorgunum)
üydemen (evdeyim)
II. Tekil Şahıs: yorgunsun (yorgunsun)
üydesin (evdesin)
III. Tekil Şahıs: yorgundur (yorgundur)
üydedir (evdedir)
I. Çoğul Şahıs: yorgunmuz (yorgunuz)
üydemiz (evdeyiz)
II. Çoğul Şahıs: yorgunsunuz (yorgunsunuz)
üydesiniz (evdesiniz)
III. Çoğul Şahıs: yorgundurlar (yorgundurlar)
üydedırler (evdedirler)
2) Görünen Geçmiş Zaman (Hikaye)
I. Tekil Şahıs: yorgun (e)dım (yorgun idim)
üyde (e)dim (evdeydim)
II. Tekil Şahıs: yorgun (e)dın (yorgun idin)
üydedin (evdeydin)
III. Tekil Şahıs: yorgundu (yorgun idi)
üydedı (evdeydi)
I. Çoğul Şahıs: yorgunduk (yorgun idik)
üydedik (evdeydik)
II. Çoğul Şahıs: yorgundunuz (yorgun idiniz)
üydediniz (evdeydiniz)
III. Çoğul Şahıs: yorgundular (yorgun idiler)
üydediler (evdeydiler)
3- Öğrenilen Geçmiş Zaman (Rivayet)
I. Tekil Şahıs: yorgunukemen (yorgun imişim)
üydekenmen (evdeymişim)
II. Tekil Şahıs: yorgunkesin (yorgunmuşsun)
üydekesin (evdeymişsin)
III. Tekil Şahıs: yorgunken (yorgunmuş)
üydeken (evdeymiş)
I. Çoğul Şahıs: yorgunekemız (yorgunmuşuz)
üydekemız (evdeymişiz)
II. Çoğul Şahıs: yorgunekesinız (yorgunmuşsunuz)
üydekesinız (evdeymişsiniz)
III. Çoğul Şahıs: yorgunkenler (yorgunmuşlar)
üydekenler (evdeymişler)
4- Şart:
I. Tekil Şahıs: yorgun bosam (yorgun isem)
üyde bosam (evdeysem)
II. Tekil Şahıs: yorgun bosan (yorgun isen)
üyde bosan (evdeysen)
III. Tekil Şahıs: yorgun bosa (yorgun ise)
üyde bosa (evde ise)
I. Çoğul Şahıs: yorgun bosak (yorgun isek)
üyde bosak (evde isek)
II. Çoğul Şahıs: yorgun bosanız (yorgun iseniz)
üyde bosanız (evde iseniz)
III. Çoğul Şahıs: yorgun bosalar (yorgun iseler)
üyde bosalar (evde iseler)
EK FİİLİN MENFİSİ
Ek fiilin menfisi Türkiye Türkçesinde olduğu gibi Tatarcada da “değil” menfi edatından faydalanarak yapılır. “değil” yani tuv edatı isim fiilinin takıldığı ismin sonuna getirilir. Edattan sonra isim fiilin müsbet şekilleri ilave edilir.
Yorgun-tuv-dur (yorgun değildir)
Üyde-tuv-man (evde değilim) gibi.
İSİM FİİLLER (MASATARLAR)
Zaman ve şahısla ilgili olmadan eyleme konu olan kelimelere ad-fiil denir. Tatarcada bunlar;
-mak, -mek cür-mek (yürümek), tur-mak (kalkmak)
-ma, -me ber-me (verme), tokda-ma- (durma)
SIFAT FİİLLER (PARTİSİPLER)
Bunlar, nesnelerin hareket vasıflarını karşılayan fiil şekilleridir.
a) -gan, -gen kurtar-gan (kurtaran),
kel-gen (gel-en),
kurtaramagan (kurtaramayan),
kemle-gen (gelme-yen),
can-gan (kömur) (yanmış kömür),
suvsa-gan (adam) susamış
b) -yak, -yek (-acak, -ecek)
cat-yak (cer) yat-acak yer
kel-yek (sene) gelecek sene
c) -ası, -esı geber-esı, otur-ası, (canı) şık (çık)-ası (ca)
ZARF FİİLLER (GERİNDİUMLAR)
Gerindiumlar hareket hali ifade eden fiil şekilleridir.
a) -a, -e, -(a)y, -(e)y
cuvur-a cuvur-a (koş-a koş-a),
tokda-y tokda-y (dur-a dur-a),
oynay-y oyna-y (oyna-y-a oyna-y-a)
Kul-e kul-e (gül-e gül-e)
b) -a Türkiye Türkçesindeki –ı, -i, -ü, -u eklerini karşılayan bu ek Türkiye Türkçesindeki olduğu gibi yalnız birleşik fiillerde görülmektedir. Al-a-vuy (al-ı-ver), tart-a-vuy (çeki-ver)
c) -p, -ıp, -up
al-ıp, tokda-p (dur-up), tıkırda-p (tırırda-y-ıp), otur-up, öl-üp, basla-p (başlayıp)
d) -ganda, -gende
tıkırda-ganda (tıkırda-y-ınca), kel-gende (gelince), ber-gende (ver-ince), yasa-ganda (yap-ınca)
e) -gali, -geli
otur-galı (otur-alı), kel-geli (geleli), al-galı (alalı), kör-geli (gör-eli)
f) -madan, -meden, -badan, -beden
kel-meden (gelmeden), tokda-madan (durmadan), cat-badan (yatmadan), ket-meden (gitmeden)
g) –ganın, -genin
basla-ganın (baş-la-yış-ın), oturganın (oturuşun), kel-genın (gelişin)
k) –ken: i- filinin gerindium ekidir.
-kene: Bala-ken (çocuk-ken), üyde-ken (evde-yken)
SIFATLAR
Sıfatlar, vasıf ve belirtme isimleridir, bir nesneyi belirtme ve vasıflandırma ve belirtme sıfatları olmak üzere ikiye ayrılırlar.
Tatarcada kullanılan sıfatlar:
1- Vasıflandırma (niteleme) sıfatları: Nesnelerin vasıflarını bildiren sıfatlardır.
a) Karşılaştırma sıfatları:
ta (köp) daha çok, en (üken) en büyük, köp auv (gız) çok iyi kız
b) Berkitme sıfatları:
gosgoca (adam), sıpsıcak (üy) ev, tertemız (gız), depderin (kuyu), gepgenış (elbıse)
c) Küçültme sıfatları:
kışkenekey (bala) küçücük çocuk, taptar (col) daracık yol, ipince (duvar) (incecik duvar), kıpkıska (etek) (kısacık etek), azzanakay (bulgur) (azıcık bulgur)
2- BELİRTME SIFATLARI:
Belirtme sıfatları nesneleri belirten sıfatlardır. Dört çeşit belirtme sıfatı vardır.
a) İşaret sıfatları:
Nav (bu): nav kalem (bu kalem), nav bala (bu çocuk)
Anav (şu): anav adam (şu adam), anav bala (şu çocuk)
O: O cer (O yer), O köy
b) Sayı sıfatları:
1- Asıl sayı sıfatları:
Bır (elma), otuz (sene), on (lira), ekı (kozu) (iki kuzu)
2- Sıra sayı sıfatları:
bırıncı (sınıf), beşıncı (gız) (beşinci kız), altıncı (oda)
3- Üleştirme sayı sıfatları:
Ekişer (elma) (ikişer elma), kırkar (yıl)
4- Kesir sayı sıfatları:
Binde bır (ihtimal), onda bır (şans)
5- Topluluk sayı sıfatları:
Egız (ballar) ikiz çocuklar
c) Soru Sıfatları:
Kaş (kaç): Kaş kısı (kaç kişi), kaş turlu (kaç türlü)
Kaysı (hangi): kaysı bala (hangi çocuk), kaysı gun (hangi gün)
Kay (ne): Kay zaman (ne zaman),
kaydıy cer (nasıl yer), kaydıy kördün (nasıl gördün)
d) Belirsizlik sıfatları:
bır akşam, tum collar (bütün yollar), baska zaman (başka zaman),
bazı ballar (bazı çocuklar), her sene, kımı zaman, köp tav (çok dağ),
heş kımse (hiç kimse), falan (adam), az (para)
ZARFLAR
Zarflar zaman, yer, hal ve miktar isimleridir. Kelime gruplarında sıfatın, fiilin veya başka bir zarfın manasını değiştiren isimlere zarf denir.
Yer Zarfları :
Tömenge (aşağıya), erten (yarın), şımdı (şimdi), kunduz (gündüz), ertelerken (az önce), akşam, cazda (yarın), kısda (kışın), akşamda (akşamleyin)
Hal Zarfları :
aruv şalış (iyi çalış), yavaş ket (yavaş git), caman bekle (kötü bekle)
Miktar Zarfları :
En aruv adam (en iyi adam), köp çalış (çok çalış), azanakay ber (azıcık ver), bıraz kul (biraz gül)
EDATLAR
Yalnız kullanıldıkları zaman manaları olmayan, sadece gramer vazifeleri bulunan kelimelerdir.
Üç çeşit edat vardır;
Ünlem edatları :
Bunlar, ruh hallerini (keder, sevinç, heyecan gibi), tabiat seslerini seslenmeleri, tastik, red, sorma, gösterme gibi beyan şekillerini ifade eden edatlardır. Bunlar beşe ayrılır.
Ünlemler :
ah, vah, tüh, of, hopba, haydı, abav, bav
Seslenme edatları:
lan, ulan, yev, gız, yav, ev, yöv, ey, gardaş, gurban, bacı
Sorma edatları:
kana (hani), aceba, neşun (niçin)
Gösterme edatları
ene (işte), mıne (işte)
Cevap edatları:
He, ıhı, cok (yok), tabıy, olur
Balgama Edatları:
Cümleleri, kelime guruplarını, kelimeleri şekil ve mana bakımından birbirine bağlayan, onlar arasında irtibat kuran edatlardır.
Sıralama Edatları :
-man, -men, -mınan, -mınen, -ben, -ban
sen men men (sen ve ben), Hasanman Hüseyin (Hasanla Hüseyin), Onıman men (Onunla ben), Yakubban Yusup (Yakup la Yusuf)
Denkleştirme Edatları :
Ya, yahut, yatut da
Karşılaştırma edatları :
Ya, hem, hemı de
Ya kelirmen ya kelmem (ya gelirim ya gelmem)
Hem körurmen hem kormem (hem görürüm hem görmem)
Sona gelen edatlar (kuvvetlendirme) :
Bunlar dil birliklerinin, kelimelerin, kelime guruplarının, cümlelerin sonuna gelerek onları bağlayan edatlardır.
Bıle O bıle keldı (O dahi geldi)
Da, de Hasan da keldı. İbrahim de keldi. O da aruv (O da iyi)
Kı kel kı keteyık (gel ki gidelim)
Bıle bala bıle etbez (çocuk bile yapmaz)
Tuv onday tuv bunday (öyle değil böyle)
Ya kelmedı ya gene de boldu (gelmedi ya yine de oldu)
Cümle başı edatları :
Bunlar işletme eki vazifesi gören edatlardır.
Gadar, day (gibi), göre, önceden, baska, sıra, ara, işgerge, tısgarga
ZAMİRLER
Zamirler nesneleri temsil veya işaret suretiyle karşılayan kelimelerdir, bunlar ismin yerini tutar.
ŞAHIS ZAMİRLERİ :
Yalın : men sen o bız sız onlar
İlgi : menım senın onun bızım sızın onarın
Yükleme : menı senı onu bızı sızdı onardı
Yaklaşma: mağa sağa oga bızge sızge onarga
Ayrılma : menden senden ondan bızden sızden onlardan
İŞARET ZAMİRLERİ :
Bunlar işaret etmek, göstermek suretiyle nesneleri karşılayan kelimelerdir.
Tatarcada bulunanlar : nav (bu), anav (şu), o, navlar (bunlar), anavlar (şunlar), onar (onlar)
ÇEKİMLERİ
Yalın : nav, anav, o, navlar, anavlar, onar
İlgi : navdın, anavdın, onun, navlardın, anavlardın, onardın
Yükleme : navdı, anavdı, onu, navlardı, anavlardı, onardı
Yaklaşma : navga, anavga, oga, navlarga, anavlarga, onnarga
Bulunma : navda, anavda, onda, navlarda, anavlarda, onarda
Ayrılma : navdan, anavdan, ondan, navlerdan, anavlardan, onardan
SORU ZAMİRLERİ :
Bunlar, nesneleri soru şeklinde karşılarlar ve onların yerine kullanırlar.
Ne? : İnsan dışındaki varlıklar için kullanılır.
nem?, nen?, nesi?, nemız?, nenız?, neler?
(neyim?), neyin? (neyi?), (neyimiz?),
(neyiniz?), (neleri?)
Kım? (kim?) : insanlar için kullanılır.
Kımı? (kimi?), kımısı? ( kimisi?),
kımımız? (kimimiz?), kımınız? (kiminiz?),
kımılerı? (kimileri?), Net? (ne et?) (ne edeyim?),
netesın? (ne yapıyorsun?), neşun? (ne için?),
nemen? (ne ile?), nadar? (ne kadar?),
kayerge? (nereye?), kayer? (neresi?),
kaysını? (hangisini?)
BELİRSİZLİK ZAMİRLERİ :
Bunlar nesneleri belirsiz bir şekilde temsil eden zamirlerdir.
Kimse (kımse), bırövü (biri), bazısı, baskası (başkası), heş birövmüz (hiç birimiz), önceki, sonakı (sonraki), tumu (tümü)
A
Aba abla, teyze
Abıy abi
Acır Hacer
Aka ağa, dede, baba
Akel getir
Aket götür
Akıl kocalar (kabile ismi (akıl hocalar))
Akır ahır
Akırn akırn yavaş yavaş
Akıs akıs ters durma düşünme
Aksam akşam
Ana anne
Anaday şöyle
Anav şu
Anavdın şunun
Anavcı gözcü
Anayak öbür taraf
Arba araba
Abradı cek arabayı koş
Arba mıner düğünde gelinin arabasına
binenlere verilen hediye
Aruv iyi
Aş aç
Aşe öyleyse
Aşuvlan üzül
Ata dede (yaygın olarak çocuğun
babasından büyük kimselere karşı
kullandığı hitap şekli)
Atarba at arabası
Avelden önceden
Aveli önce
Avlu bahçe
Avur hastalan
Avuş avuç
Avuz ağız
Ayt söyle
Ayye nine (yaygın olarak anneden büyükler
için kullanılan hitab)
B
Bakıl nisbet
Bakır bağır
Bala çocuk
Bar var
Barmakday parmak kadar (çocuk)
Bas baş
Bavursak yemek ismi, yağlı bir yemek
Bay 1. zengin, 2. koca
Bayla bağla
Bek pek (niteleme sıfatı)
Bessık beşik
Bet 1. yüz, 2. taraf
Betten taraftan
Bıl bil
Bılay böyle
Bıltır geçen sene
Bırövnuzge Birinize
Bırövü birisi
Bıytıp böyle edip
Bız boz
Bızıl bozul
Bike kadın
Bol ol
Bolyak olacak
Bos boş
Bosa olsa
Börü kurt
Burgun öbur gün
C
Cak yak, sür
Cakın yakın
Cala yala
Calgız yalnız
Caman kötü
Can yan
Canasam yanım
Canın yanın
Cap ört
Cartı yarım
Cas yaş, genç
Casıga yatsıya, yatsı namazına
Caslı yaşlı
Castık yastık
Cavluk yağlık, başörtüsü
Cayma yayma, yufka
Ce ye
Cekat ceket
Cenge yenge
Cer yer
Cıber gönder
Cığıl yıkıl
Cımısak yumuşak
Cıp ip
Cır ır, türkü
Cıyek be? yiyecek mi?
Cıydıken yiyormuş
Cogar bet yukarı taraf
Col yol
Cok yok
Cür yürü
Curuk yol
Curut yürüt
Cuv yu, yıka
Cuvur koş
Cuzum üzüm
D
Day gibi
Dave deve
Dep deyip
Depa defa
Dıydı diyor
Dop dombura top tombul (ikilem)
Dönuş döndü
E
Egız ikiz
Ekbe heybe
Ekenmen imişim
Ekevmuz ikimiz
Eki iki
Elam her halde
Emı emmi, amca
Endı artık
Erecöv Recep
Erte erken
Erte ertesi, erken
Erten yarın
Esıt işit
G
Gardaş kardeş
Garış karış
Geş geç
Gıdırt gezdir
Gız kız
Gız bet kız taraf
Gonuş konuş
Gossar Koçhisar
Guda erkek hısım
Guday kadın hısım
Gun gün
Gurban kurban
H
Hakaten gerçekten
Hapta hafta
Havas heves
Heralı herhalde
I
Inde ses çıkar, karış
Isla tut
Istan pantolon
Işcı işçi
Izında izinde
İ
İpade ifade
İyye evet
K
Kabar haber
Kala (duvar) örmek
Kalayken? nasılmış?
Kalgan kalmış
Kamuv Kamuran
Kapı bas kapı bas (düğün sırasında gelin
adayı babasının evinden çıkıp gelin
arabasına bindirileceği sırada alınan bahşiş)
Kara bak
Kart ihtiyar
Kartaba teyze, anneden büyük kadınlar için söylenen hitab.
Kart oynat kart oyunu, düğünlerde gençler
tarafından kılık değiştirilerek
oynanan köy oyunu.
Kasık kaşık
Kaş? kaç?
Kavetoy düğünün son akşamı köyün gençlerinin davet edilmesi yemek verilmesi ve eğlence yapılması, sonunda da damat adayına verilmek üzere gençlerin kendi aralarında para toplanması ile biten eğlenceye verilen isim.
Kayaka? nereye?
Kayda? nerde?
Kaydıy? nasıl?
Kayerde? nerde?
Kayır hayır
Kaynağa kayın abi, eşin abisi için söylenen hitap
Kaynata kayınpeder
Kaysı? hangisi?
Kayt dön
Kaytar çevir
Kaytara söylenenin aksine
Kay zaman? ne zaman?
Kazne col hazine yolu
Kel gel
kele ber geliver
kelin gelin
kenşek gelin
kerek gerek
keşe gece
ket git
ketavuyuptu gidivermiş
ketıyatır gidiyor
keteyık gidelim
ketuş gidiş
ketıyatır gidiyor
ketkeyşı gidene kadar
kılla tahıl ölçme aleti
kır gir
Kırkkuy Kırkkuyu (yer adı)
kırmaşa işkembeden yapılan yemek
kıs kış
kıse cep
kışgıy küçük
kışkenekey küçücük
kıy giy
kıydır giydir
kıyım giyisi
kıyıvlu giyili
kıynalt üz , nisbet etmek
kilov kilo
kul gül
kun gün
kunduz gündüz
kuvvatlı kuvvetli
kuy koy
kuyezlen sevin, gurur duymak
kuyöv damat, güveyi
kozu kuzu
köbey çoğal
köm göm
kömgen gömmüş
köp çok
kör gör
köş göç
L
Lapleme leblebi
Latıp Latif
M
ma soru eki
Maga bana
Maskız mahsus
Mannay alın
Mannay aldı önde gelen (köyün ileri geleni)
May yağ
Men ben
Mık mıh, çivi
Mın bin
Mıyıt ikilem kıyıt kıyıt giyit miyit
Motur motor, traktör
Motursıklet motosiklet
Muhar mühür
N
Naday şöyle
Naşatam dedem
Naşiyem ninem, annemin annesi
Nav şu
Negız alcak duvar
Neşun? niçin?
Nıyaka şu tarafa
O
Olay öyle
Omar Ömer
Onday öyle
Onar onlar
Onsana ondan sonra
Onsun ondan sonra
Ora sar
Ö
Öbek ekmek
Ödek korkak
Öguzarba öküz arabası
Öludey ölü gibi
Özu kendisi
P
Papış ayakkabı
Patma Fatma
Pısır pisir
Pışak bıçak
R
Rakıpe Rakibe
Ramuv Ramazan
Reşıl reçel
S
Sal koy, gönder vur
Sane sene
Segız sekiz
Senek (tarım aleti) dirgen
Seper sefer
Sın kırıl
Sıpra sofra
Sıse şişe
Sıyaka dışarıya
So O
So ekı ortada “bu arada”, “bu karışık durum
sırasında” manasına gelir.
Sora sor
Soy kes
Suv su
Suvuk sovuk
Suy sev,öp
Suyre sürükle
Ş
Şabek şebek
Şak çak, (arı) sok
Şakır çağır
Şalım sat çalım sat
Şaş saç
Şaş saç
Şatla çatla
Şavuş çavuş
Şay çay
Şennaz Şehnaz
Şennık şenlik
Şerkeşek büyük salıncak
Şıgart çıkart
Şıgavuyudu çıkıverdi
Şıgayıp Şuayip
Şık çık
Şın mani gibi karşılıklı söylenen beyit
halinde kafiyeli ve ölçülü olan tatarlara
has bir nazım türü.
Örnek:
Terezeden karaysın, koralmaysın
Carım okka şıtlevuk beramaysın,
Şırak çırag, lamba
Şırkın çirkin
Şırp çırp
Şıy şey
Şoban çoban
Şolpa tus (deyim) önceden atılmak, çabalamak
T
Tabın yakınlık, ilişki, akrabalığın yakınlığı
Talen halen
Taklan buğday ezmesinden yapılan tatlı
Tamak damak
tangaydım tana kadar, sabaha kadar
tanımayman tanımıyorum
tap bul
tas taş
tasla bırak
tavsul tüken
tayak değnek
ten akran
tepreş teferrüç, gezinti
tereze pencere
teri deri
tıl dil
tımgızt söndür
tınla dinle
tına dinle
tıp tımalak yusyuvarlak
tıre dire, daya
tıy değ
tıymenız değmeyin
tıyze teyze
tız diz
tokda dur
tokuldat (deyim) başa kakmak
tol dol
ton don-üşü
toy düğün, ziyafet
töbe tepe
töbele dövmek
töbeles dövüşmek
tömen aşağı
töse döşe
tuk kürk, post
tunne gece
tünövün dün
tur kalkmak
ture türe
tuv değil
tüy döğ
U
Ul oğul, erkek çocuk
Ul bet oğlan taraf
Urus kavga et
Uş üç
Uşar uçar
Uşun hakikat, gerçek
Uşunman gerçekten
Uvak tuyek ufak tefek
Uzgun üzgün
Ü&U
Üken büyük
Üş üç
Üytebe dam, evin tepesi
Üy ev
Üylen evlen
Üytup öyle edip
Y
Yagında tarafında
Yak taraf
Yal utan
Yasa yap
Z
Zoba soba
Zorman zor ile, zorla
Zorumunan zoru ile