NOGAY DİLİ*
Rusçadan çeviren: Faruk ÖZTÜRK
Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi
1.1.0. Genel Bilgiler
1.1.1. İsmin varyantları yoktur.
1.1.2. Nogay dili, Türk dillerinden Kıpçak grubunun alt grubundan (Kıpçak-Nogay
grubu) biridir.
1.1.3. Nogay dili, Stavropol Eyaleti ve kısmen Astrahan Bölgesi, Krasnodar ve
Dağıstan’da yaşayan halklar tarafından kullanılan bir dildir. Bu bölgelerde yaşayan
halkların sayısı 1989 yılındaki nüfus sayımına göre 75.000 kişidir.
1.2.0. Dil Bilim-Coğrafya Bilgileri
1.2.1. Nogay dili, üç diyalekt ile temsil edilmektedir: Nogay diyalekti (Stavropol
Eyaleti), Karanogay diyalekti (Dağıstan), Aknogay diyalekti (Karaçay-Çerkez).
1.3.0. Sosyo-Dil Bilimsel Bilgiler
1.3.1. Çağdaş Nogay dili sınırlı sosyal aktivitelere sahiptir. Bölge gazetesi, sanat,
sosyo-siyasal çeviriler ve edebiyat, Nogayca yayımlanmaktadır.
1.3.2. Sovyetler zamanında oluşturulmuş olan edebiyat Nogaycası, Nogay lehçesinin
temelini oluşturmakta, öbür iki lehçe de göz önünde bulundurulmaktadır.
1.3.3. İlkokullarda eğitim Nogay dilinde yapılmaktadır.
1.4.0. Nogay dili alfabesi, Kiril harfleri esasına dayanmaktadır. Üç özel ünlü ve bir
ünsüzün aktarılması için a’ ‘e’, o’ ‘ö’, u’ ‘ü’; n’ ‘ñ’ gibi tamamlayıcı seslerin
birleştirilmesi kullanılır.
1.5.0. Nogay dili ile Kazak ve Karakalpak dilleri, Kıpçak-Nogay alt dillerini
oluşturur ve dil yapısının bütün düzeylerinde benzerlikler gösterir. Bu dillerin Nogay
dili, Kazak dili ve Karakalpak diline ayrılmasından önce bu dillerin taşıyıcısı olan
halklar Nogay Ordu adlı bir topluluğa girmekteydiler. Bu ordu Altın Ordu’nun Kazan,
Kırım, Astrahan ve Sibir Hanlıklarına parçalanmasından sonra meydana gelmiştir.
1.6.0. Mesele incelenmemiştir.
2.0.0. DİL BİLİMSEL NİTELEME
2.1.0. Fonolojik bilgiler
2.1.1. Ünlüler ve ünsüzler
* N. A. BASKAKOV, “Nogayskiy Yazık”, Yazıki Mira-Turkskiye Yazıki. İzdatelskiy Dom
Kırgızistan,1997. (БАСКАКОВ, Н. А. Ногайский язык. В книге «Языки мира: Тюркские
языки. Кыргызстан: Бишкек., 1997-328-335 с.») adlı makaleden Türkçeye çevrilmiştir.
PDF created with FinePrint pdfFactory Pro trial version http://www.pdffactory.com
NOGAY DİLİ
58
ÜNLÜLER
Ünlüler, genellikle ağız kanalının açık olduğu durumda çıkarılan seslerdir.
DİLİN DURUMUNA GÖRE
ÖN ÜNLÜLER ART ÜNLÜLER
AĞIZ AÇIKLIĞINA
GÖRE
Kapalı
(dar)
Açık
(geniş)
Kapalı
(dar)
Açık
(geniş)
Dudak Düz i e, a’ ı a
durumuna
göre Yuvarlak u’ o’ u o
/a’/ fonemi /e/ foneminden daha alçaktır.
ÜNSÜZLER
Ünsüzler çıkarılırken ağız kanalında ya da öteki ses organlarında bir engelleme, bir
daralma, bir kapanma söz konusudur.
ÇIKIŞ ÇIKIŞ YERLERİNE GÖRE
BİÇİMLERİNE
GÖRE Çift
dudak
Dişdudak
Diş eti
Diş etidamak
Ön
damak
Art
damak
Tonlu b d g
Kapanma
ünsüzleri
Tonsuz p t k ķ (q)
Tonlu v (w) v z j y ġ (γ)
Daralma
ünsüzleri
Tonsuz (f) s ş h
Tonlu
SÜREKSİZ
Kapanma
daralma
ünsüzleri
Tonsuz (ç, ts)
Geniz ünsüzleri m n ñ
Yan ünsüzler l l’
SÜREKLİ
Çarpmalı
(titrek) ünsüzler r
PDF created with FinePrint pdfFactory Pro trial version http://www.pdffactory.com
SOSYAL BİLİMLER DERGİSİ
59
2.1.2. Sözcüklerdeki vurgu genel olarak sözcüğün son hecesindedir. Eşsesli sözcükleri
birbirinden ayırmak için vurgu sondan önceki heceye getirilir. Nogay dili genelde
sözcüğün dil benzeşmesi varlığını sürdürmektedir (büyük ünlü uyumu). Bir sözcüğün ilk
hecesinde kalın (/a/, /ı/, /o/, /u/) ya da ince (/e/, /i/, /ö/, /ü/) ünlü varsa ondan sonra gelen
hecelerdeki ünlüler de kalın (/a/, /ı/, /o/, /u/) ya da ince (/e/, /i/, /ö/, /ü/) olur.
2.1.3. Ünsüzlerde ilerici benzeşme kuralı (örneğin; /n/~/d/~/t/ gibi seslerin sıralanması;
/n/ sesinin sürekli ünsüzlerden sonra, /d/ sesinin tonlu ünsüzlerden sonra, /t/ sesinin
tonsuzlardan sonra gelmesi) görülür, ayrıca geriletici benzeşme /zş/>/şs/, /sş/>/şs/;
benzeşme /lt/2.1.4. Hece çeşitleri: V, VC,VCC, CV, CVC, CVCC. Ünlü ile başlayan heceler sözcüklerin
başında olurlar. Daha karmaşık yapılara sahip heceler ise alıntı kelimelere özgüdür.
2.2.0. MORFOLOJİK BİLGİLER
2.2.1. Kelimelerin morfemlere ayrılması her zaman hece yapılarına uymayabilir.
Örneğin; tas-lar-da ‘taşlarda’ sözcüğünde hece ve morfemlere ayırma uymaktadır,
ancak bi-lim-le-ri ‘onların bilgileri’ sözcüğünde uymamaktadır [bil-im-le-ri].
2.2.2. Morfolojik birimlerin fonolojik birimlere karşı koyması istisna olarak
karşımıza çıkar.
2.2.3. Bakınız 2.1.3.
2.3.0. ANLAMSAL-DİL BİLGİSEL BİLGİLER
Nogay dili bitişik diller grubuna girer.
2.3.1. Nogay dilinde sözcük çeşitleri üçe ayrılır:
a) Ad: Ad, sıfat, adıl, sayı sıfatı.
b) Fiil
c) Yardımcı öğeler: Bağlaç, ilgeç, ulaç.
2.3.2. Nogay dilinde isim grupları bulunmamaktadır.
2.3.3. Çokluk ekleri: +lar/+ler ekleridir, ayrıca +nar/+ner şekilleri de vardır.
2.3.4. İyelik grubu tamlayan ve tamlananın ilişkilerini belirtmekte ve iyelik ekleriyle
gerçekleştirilmektedir. Örneğin; ata-m ‘benim babam’, ata-mız ‘bizim babamız’; til-i
‘onun dili’, bala-ları ‘onun çocukları’ gibi. Çekim grubu ise özne ve yüklemin ilşkilerini
belirtir ve altı ad durum eki ile gerçekleştirilir: Yalın, ilgi, yönelme, belirtme, bulunma
ve ayrılma durumları. Çekim, köklerine göre yalın, iyelik ve adıl kökenli olmak üzere
üçe ayrılır.
2.3.5. Nogay Dilinde Çatılar:
a) Yalın : Bar- ‘git-’, al- ‘al-’.
b) İşteş : -ıs/-is ekleriyle yapılır: Yar- ‘koş-, sıçra-, sek-’→ yar-ıs- ‘atla
yarış-’, kel- ‘gel-’ → kel-is- ‘birbirlerine gel-, anlaş-’.
c) Dönüşlülük : -ın/-in, -n eklerini taşır: Yuv- ‘yıka-’ → yuv-ın- ‘yıkan-’.
ç) Edilgen : -l, -ıl/-il; -n, -ın/-in: At- ‘at-’ → at-ıl- ‘atıl-’, basla- ‘başla-’ →
basla-n- ‘başlan-’.
PDF created with FinePrint pdfFactory Pro trial version http://www.pdffactory.com
NOGAY DİLİ
60
d) Ettirgen : -dır/-dir; -tır/-tir: Aylan- ‘dön-’→ aylan-dır- ‘döndür-’; -t, -ıt/-it:
oltır-‘otur-’ → oltır-t- ‘oturt-’; -gar/-ger, -gır/-gir; -kar/-ker, -kır/-kir; -r, -ar/-er,
-ır/-ir: Yat- ‘yat-’ → yat-kar- ‘yatır-’, tu’s- ‘düş-’ → tu’s-ir- ‘düşür-’; -gız/-giz-; -kız/
-kiz-, -ız/-iz: tur- ‘dur-’ → tur-gız- ‘durdur-’.
Eylemin Tür biçimleri:
1) Nicelik nitelemesi : -kıla/-kile: At- ‘(silâh) at-’ → at-kıla- ‘arasıra (silâh) at-’.
2) Eylemin kalite nitelemesi : -ıñkıra/-iñkire (şiddetlendirme): bas- ‘bas-’ → bas-ıñkıra
‘şiddetle bas-’; -ımsıra/-imsire (hafifletme): ku’l- ‘gül-’ → ku’lımsıra- ‘gülümse-’.
Nogay dilinde fiil kipinin üç çeşidi vardır: Bildirme kipi, şart kipi ve istek kipi
Şart kipi üç şekilde görülür.
1) Şart kipi şimdiki-gelecek zaman:
Ben -m
Sen -n
O X
Biz -mız/-miz
Siz -ñız/-ñiz
Onlar
Fiil + -sa/-se +
-lar/-ler
Bar-sa-m ‘gitsem’
2) Şart kipi geçmiş zaman:
Ben -m -m
Sen -n -n
O X X
Biz -mız/-miz -mız
Siz -ñız/-ñiz -ñız
Onlar
Fiil + -gan/-gen
-kan/-ken
-lar/-ler
bol- -sa+
-lar
Bar-gan bol-sa-m ‘gitmiş olsam’
3) Dilek-şart kipinin hikâyesi:
Ben -m -m
Sen -n -n
O X X
Biz -mız/-miz -miz
Siz -ñız/-ñiz -ñiz
Onlar
Fiil + -sa/-se+
-lar/-ler
e- -di+
-ler
Bar-sa-m e-di-m ‘gitseydim’

İstek kipinin ise iki şekli vardır:
1) İstek kipi şimdiki-gelecek zaman:
Ben -man/-men
Sen -sıñ/-siñ
O X
Biz -mız/-miz
Siz -sız/-siz
Onlar
Fiil + -gay/-gey
-kay/-key
-lar/-ler
Bar-gay-man, bar-gay-sıñ, bar-gay, bar-gay-mız, bar-gay-sız, bar-gay-lar
‘gideyim’, ‘gidesin’, ‘gide’, ‘gidelim’, ‘gidesiniz’, ‘gideler’.
2) Emir kipi şimdiki-gelecek zaman:
Teklik Çokluk
I. şahıs bar-ay-ım gideyim bar-ay-ık gidelim
II. şahıs Bar git bar-ıñız gidiniz
III. şahıs bar-sın gitsin bar-sın-lar gitsinler
2.3.6 Şahıs grubu özne ve yüklemin sentaks ilişkilerini gösterir ve aşağıdaki eklerle
gerçekleştirilir.
1) Teklik ve çokluk şahıs eklerinin tam şekli:
Teklik Çokluk
I. şahıs +man/+men +mız/+miz
II. şahıs +sıñ/+siñ +sız/+-siz
III. şahıs X +lar/+ler
2) Teklik ve çokluk şahıs eklerinin kısaltılmış şekli:
Teklik Çokluk
I. şahıs +m, +ım/+im +mız/+miz, +ımız/+imiz, +ık/+ik
II. şahıs +n, +ıñ/+iñ +ñız/+ñiz, +ıñız/+iñiz,
III. şahıs X +lar/+ler
PDF created with FinePrint pdfFactory Pro trial version http://www.pdffactory.com
NOGAY DİLİ
62
Zaman grubu bildirme kipinin şimdiki, geniş, gelecek ve geçmiş zamanları ile gösterilir.
Geniş Zaman
Ben -man/-men
Sen -sıñ/-siñ
O X
Biz -mız/-miz
Siz -sız/-siz
Onlar
Fiil + -a/-e +
-lar/-ler
Bar-a-man ‘giderim’, bar-a-sıñ ‘gidersin’.
Şimdiki Zaman
Ben -man/-men
Sen -sıñ/-siñ
O X
Biz -mız/-miz
Siz -sız/-siz
Onlar
Fiil+ -a/-e, -y+ yat- -r,-ar/-er; -ır/-ir
-lar/-ler
Bar-a yat-ır-man ‘gidiyorum’.
Gelecek Zaman
Gelecek zamanın iki şekli vardır:
1) Belirsiz gelecek zaman:
Ben -man/-men
Sen -sıñ/-siñ
O X
Biz -mız/-miz
Siz -sız/-siz
Onlar
Fiil + –r, ar/-er +
-lar/-ler
Bar-ar-man ‘büyük bir ihtimalle gideceğim’.
2) Belirli gelecek zaman:
Ben -man/-men
Sen -sıñ/-siñ
O X
Biz -mız/-miz
Siz -sız/-siz
Onlar
Fiil + -ayak/-eyek +
-lar/-ler
Bar-ayak-man ‘gitmek zorundayım’.
Geçmiş Zaman
Geçmiş zamanın beş şekli vardır:
1) Görülen geçmiş zaman:
Ben -m
Sen -ñ
O X
Biz -mız/-miz
Siz -ñız/-ñiz
Onlar
Fiil + -dı/-di
-tı/-ti
-lar/-ler
Bar-dı-m ‘gittim’.
2) Öğrenilen geçmiş zaman:
Ben -man/-men
Sen -sıñ/-siñ
O X
Biz -mız/-miz
Siz -sız/-siz
Onlar
Fiil + -gan/-gen
-kan/-ken
-lar/-ler
Bar-gan-man ‘gitmişim’.
3) Öğrenilen geçmiş zamanın hikâyesi:
Ben -m
Sen -n
O X
Biz -miz
Siz -ñiz
Onlar
Fiil + -gan/-gen
-kan/-ken e- -di+
-ler
Bar-gan e-dim ‘gitmiştim’.
4) Öğrenilen geçmiş zamanın rivayeti:
Ben -me
Sen -sin
O X
Biz -miz
Siz -siz
Onlar
Fiil + -gan/-gen
-kan/-ken e- -ken+
-ler
Bar-gan e-ken-men ‘gitmişmişim’.
PDF created with FinePrint pdfFactory Pro trial version http://www.pdffactory.com
NOGAY DİLİ
64
5) Görülen geçmiş zamanın hikâyesi:
Ben -man/-men
Sen -sıñ/-siñ
O X
Biz -mız/-miz
Siz -sız/-siz
Onlar
Fiil + -ıp/-ip
-lar/-ler
Bar-ıp-man ‘gittiydim’.
Nogay dilinde işaret ve yer kavramları işaret zamirleri ve ad durum ekleriyle
gerçek-leştirilir.
Fiildeki olumsuzluk ekleri şunlardır: -ma/-me, -ba/-be, -pa/-pe: al- (+), al-ma- (-).
2.3.7 Kelime türlerinin listesi:
İsimler, nicelik, iyelik ve çekim olmak üzere üç kategoriye ayrılır. Sıfatlar ise nitelik
sıfatları ve izafî sıfatlar olmak üzere ikiye ayrılır. Nitelik sıfatları üçe ayrılır:
1) Küçültme sıfatları : +gana/+gene, +kana/+kene: Kiçik ‘küçük’ → kiçik+kene
‘küçücük’; +ırak/+irek, +rak/+rek: Kattı ‘zalim’ → kattı+rak ‘zalimce’.
2) Pekiştirme sıfatları : Kızıl ‘kırmızı’ → kıpkızıl ‘kıpkırmızı’.
3) En üstünlük derecesi: Bek iygi ‘pek iyi’, eñ u’lken ‘en büyük’.
Zarfların sıfatlardan pek farkı yoktur.
Sayı sıfatları
Bir ‘bir’, eki ‘iki’, u’ş ‘üç’, do’rt ‘dört’, bes ‘beş’, altı ‘altı’, eti ‘yedi’, segiz ‘sekiz’,
togız ‘dokuz’, on ‘on’, on bir ‘on bir’, yırma ‘yirmi’, yırma bir ‘yirmi bir’, otız ‘otuz’,
kırk ‘kırk’, elli ‘elli’, alpıs ‘altmış’, etpis ‘yetmiş’, seksen ‘seksen’, toksan ‘doksan’,
yu’z ‘yüz’, mıñ ‘bin’.
Zamirler
a) Şahıs zamirleri : Men ‘ben’, sen ‘sen’, ol ‘o’, biz ‘biz’, siz ‘siz’, olar
‘onlar’.
b) Dönüşlülük zamirleri : O’zim ‘kendim’, o’ziñ ‘kendin’, o’zi ‘kendisi’,
o’zimiz ‘kendimiz’, o’ziñiz ‘kendiniz’.
c) Aitlik ekli şahıs zamirleri : Men+iki ‘benimki’, sen+iki ‘seninki’…
ç) Eşitlik zamirleri : Men+dey ‘bence’, sen+dey ‘sence’…
d) Sıfat zamirleri : Men+iñ ‘benim’, sen+iñ ‘senin’…
e) İşaret zamirleri : Bul ‘bu’, şul ‘şu’, ol ‘o’…
f) Belirtme zamirleri : Ba’ri ‘hepsi’, bu’tu’n ‘bütün’, a’r bir ‘her bir’, bir
neşe ‘birkaç’.
g) Soru zamirleri : Kim ‘kim’, ne ‘ne’, neçe ‘kaç’, kaysı ‘hangi’, kalay
‘nasıl’…
PDF created with FinePrint pdfFactory Pro trial version http://www.pdffactory.com
SOSYAL BİLİMLER DERGİSİ
65
ğ) Belirsiz zamirler : Bir kim ‘biri’, kim di ‘birisi’, bir zat ‘bir şey’, kayda
dı ‘bir yerde’…
h) Olumsuzluk zamirleri : Eş kim ‘hiç kimse’, eş bir ‘hiçbir şey’, eş kayda
‘hiçbir yerde’, eş kaçan ‘hiçbir zaman’…
Fiil kip, zaman ve çatı kategorilerine sahiptir.
Fiilin şahıs olmayan biçimlerinin oluşması:
a) Mastar (isim-fiil) ekleri:
1) -mak/-mek, -bak/-bek, -pak/-pek: Al-mak ‘al-’.
2) -s, -ıs/-is: Bil-is ‘bilgi’.
3) -v, -uv/-u’v: Oku-v ‘okuma’, yaz-uv ‘yazma’.
4) -gı/-gi, -kı/-ki: Ber-gi ‘vergi’.
b) Sıfat-fiil ekleri:
1) -r, -ar/ -er, -ır/-ir; -mas/-mes; -bas/-bes; -pas/-pes (olumsuz): Yaz-ar ‘yazar’.
2) -ayak/-eyek: Kel-eyek ‘gelecek’.
3) -atagan/-etagan; -yatagan/-yetagan: Kel-etagan ‘gelen’.
4) -gan/-gen, -kan/-ken: Kel-gen ‘gelmiş’.
5) -agan/-egen: Yat-agan ‘yatalak olan’.
c) Zarf-fiil ekleri:
1) -a/-e, -y : Al-a ‘alarak’.
2) -ıp/-ip : Al-ıp ‘alıp’.
3) -galı/-geli; -kalı/-keli: Kel-geli ‘geleli’.
4) -ganşa/-genşe: Kel-genşe ‘gelmeden önce’.
Ünlemler
Uf! ‘of’ töh! ‘tuh, pöf’, ay-ay! ‘hey, bana bak, hişt’.
Yansıma ünlemleri: Kark-kark ‘ha ha’, kümp-kümp et- ‘surat as-’, kıykan+la- ‘cilvelen-’.
Cümle dışı Öğeler
a) Edatlar
1) Sınırlama edatları : gana/gene; kana/kene: Bilim gene ‘sadece bilgi’.
2) Soru edatları : ma/me; ba/be; na/ne: Ko’rdiñ be? ‘gördün mü?’.
3) Doğrulama edatları : da/de; ta/te: Ayttım da? ‘söyledim ya?’.
b) İlgeçler
man/men, ban/ben, pan/pen: Bul a’dem men ‘bu adam ile’; üşin ‘için’: Kim üşin
‘kimin için?’; soñ ‘sonra’: Annan soñ ‘ondan sonra’.
PDF created with FinePrint pdfFactory Pro trial version http://www.pdffactory.com
NOGAY DİLİ
66
c) Bağlaçlar
1) Bildirme bağlaçları:
Em: Men em ol ‘ben ve o’.
Men/ben/pen: et pen may ‘et ve yağ’.
2) Karşıt anlamlı bağlaçlar:
Ama ‘ama’, tek ‘ancak’.
2.4.0 ÇEKİM ÖRNEKLERİ
Ad Durum Ekleri
İlgi hâli +nıñ/+niñ +dıñ/+diñ +tıñ/+tiñ
Yükleme hâli +nı/+ni +dı/+di +tı/+ti
+n (3. teklik ve çokluk şahıs iyelik eklerinden sonra)
Yönelme hâli +ga/+ge +ka/+ke
+na/+ne (3. teklik ve çokluk şahıs iyelik eklerinden sonra)
Bulunma hâli +da/+de +ta/+te
+nda/+nde’ (3. teklik ve çokluk şahıs iyelik eklerinden sonra)
Ayrılma hâli +dan/+den +nan/+nen +tan/+ten
+nnan/+nnen(3. teklik ve çokluk şahıs iyelik eklerinden sonra)
İyelik Ekleri
Teklik Çokluk
I. şahıs +m, +ım/+im +mız/+miz, +ımız/+imiz
II. şahıs +n, +ıñ/+iñ +ñız/+ñiz, +ıñız/+iñiz,
III. şahıs +ı/+i, +sı/+si +ları/+leri
Şahıs Zamirleri
Yalın men ben ol o
İlgi hâli men+im~+iñ benim o+nıñ onun
Yükleme hâli men+i beni o+nı onu
Yönelme hâli maga bana o+ga ona
Bulunma hâli men+de bende o+nda onda
Ayrılma hâli men+nen benden o+nnan ondan
PDF created with FinePrint pdfFactory Pro trial version http://www.pdffactory.com
SOSYAL BİLİMLER DERGİSİ
67
İşaret zamirleri
Yalın bu bu sol şu ol o
İlgi hâli mu+nıñ bunun so+nıñ şunun o+nıñ onun
Yükleme hâli mu+nı bunu so+nı şunu o+nı onu
Yönelme hâli bu+ga buna so+ga şuna o+ga ona
Bulunma hâli mu+nda bunda so+nda şunda o+nda onda
Ayrılma hâli mu+nnan bundan so+nnan şundan o+nnan onun
2.5.0 MORFO-SENTAKS BİLGİLER
2.5.1 Nogayca Kelime Yapıları
1) Kök morfemi,
2) Leksiko-dil bilgisi yapım ekleri,
3) Fonksiyonel-dil bilgisi yapım ekleri,
4) Söz değişimi ekleri.
2.5.2 İsim Yapım ekleri
1) İsimden isim yapım ekleri:
+şık/+şik : Bala ‘çocuk’ → bala+şık ‘çocukçuk’.
+y, +ay/+ey : Aba ‘teyze’ → aba+y ‘teyzecik’.
+şı/+şi : Temir ‘demir’ → temir+şi ‘demirci’.
+das/+des : Avıl ‘köy’ → avıl+das ‘köydeş’
+lav/+lev : Kıs ‘kış’ → kıs+lav ‘kışlak’.
+lı/+li : At ‘at’ → at+lı ‘atlı’.
+lık/+lik : Ak ‘beyaz’ → ak+lık ‘beyazlık’.
2) Fiilden isim yapım ekleri:
-ma/-me, -ba/-be, -pa/-pe: Yaz- ‘yaz-’ → yaz-ba ‘yazma’.
-m, -ım/-im : Bil- ‘bil-’- → bil-im ‘bilgi’.
-k, -ak/-ek : Tara- ‘tara-’ → tara-k ‘tarak’.
-gır/-gir; -kır/-kir : Kaz- ‘kaz-’ → kaz-gır ‘kazık’.
Sıfatların yapımları
1) İsimden sıfat yapım ekleri:
+lı/+li : Tuz ‘tuz’ → tuz+lı ‘tuzlu’.
+sız/+siz : U’y ‘ev’ → u’y+siz ‘evsiz’.
+şan/+şen : Söz ‘söz’ → söz+şen ‘lâkırdıcı, konuşkan’.
+gı/+gi, +kı/+ki: Kıs ‘kış’ → kıs+kı ‘kışlık’.
PDF created with FinePrint pdfFactory Pro trial version http://www.pdffactory.com
NOGAY DİLİ
68
2) Fiilden sıfat yapım ekleri:
-k, -ık/-ik : Aş- ‘aç-’ → aş-ık ‘açık’.
-gın/-gin, -ın/-in : Yaşır- ‘sakla-’ → yaşır-ın ‘saklanan’; kız- ‘kız-’ →kız-gın ‘kızgın’.
-gış/-giş, -kış/-kiş : Yırt- ‘yırt-’ → yırt-kış ‘yırtıcı’.
-ak/-ek; -gak/-gek; -kak/-kek: Kork- ‘kork-’ → kork-ak ‘korkak’.
İsimden zarf yapım ekleri
+şa/+şe : Nogay ‘Nogay’ → Nogay+şa ‘Nogayca’.
+ırak/+irek : Erte ‘erken’ → erte+rek ‘erkenden’.
+day/+dey, +lay/+ley, +tay/+tey: Tiri ‘diri’ → tiri+ley ‘diri diri’.
Sıra sayı sıfatlarının yapımı
+ınşı/+inşi, +nşı/+nşi: Bir ‘bir’ → bir+inşi ‘birinci’, eki ‘iki’ → eki+nşi ‘ikinci’, …
Topluluk sayı sıfatlarının yapımı
+av/+ev: U’ş ‘üç’ → u’ş+ev ‘üç kişi’, altı ‘altı’ → alt(ı)+av ‘altı kişi’, yediden sonra
+lık/+lik: Segiz ‘sekiz’ → segiz+lik ‘sekiz kişi’.
Üleştirme sayı sıfatlarının yapımı
+ar/+er, +sar/+ser; +lap/+lep, +arlap/+erlep: On+ar~on+lap~on+arlap ‘onar’, altı+sar ‘altışar’.
Kesirli sayı sıfatlarının yapımı: Altı+dan bir ‘bir bölü altı (
6
1
)’
Fiillerin yapımları
1) İsimden fiil yapım ekleri:
+la/+le : Tuz ‘tuz’ → tuz+la- ‘tuzla-’, bas ‘baş’ → bas+la- ‘başla-’.
+ar/+er : Kög ‘mor’ → kög+er- ‘morar-’.
+gar/+ger : Suv ‘su’→ suv+gar- ‘içir-, sula-’, es+ker- ‘hatırla-’.
+a/+e : San+a- ‘say-’.
et- : kulluk et- ‘çalış-’.
İsim+
bol-: sav bol- ‘sağ ol-’.
2) Fiilden fiil yapım ekleri:
alıp kel-> akel- ‘getir-’.
alıp ket-> aket- ‘götür-’.
a) Devamlılık : Kele yat- ‘şu anda yaklaş-’.
b) Anilik : Aytıp sal- ‘pot kır-’.
c) Başlayıcılık : Ala kör- ‘almağa çalış-’.
ç) Bitmişlik : Okıp şık- ‘okuyup bitir-’.
d) Başkasına yönelik : Okıp ber- ‘başkaları için oku-’.
PDF created with FinePrint pdfFactory Pro trial version http://www.pdffactory.com
SOSYAL BİLİMLER DERGİSİ
69
2.5.3 Tamlamaların Sentaksı
1) İsim Tamlaması: Onıñ okuvı ‘onun okuması’, böri ini ‘kurdun ini’, meniñ atam
‘benim babam’.
2) Sıfat Tamlaması: Tas köpir ‘taş köprü’, iygi a’dem ‘iyi adam’, mıñ koy ‘bin koyun’,
kelgen adam ‘gelen adam’, yahşı yazuv ‘güzel, iyi yazı’.
Cümle Yapısı
°Zarf-°özne-°yer tamlayıcısı-°yüklem (°=belirteç)
Bu’gu’n oglım meni saga iyberdi ‘bugün oğlum beni sana gönderdi’.
2.5.4 Bağlaçsız bileşik cümle: A’demniñ körki opırak, merektiñ körki yapırak
‘adamın güzelliği görünüşünde, ağacın güzelliği yapraklarında’.
Bağlaçlı bileşik cümle: Men kniga aldım, ama jurnal almadım ‘ben kitap aldım,
ama dergi almadım’.
Bağlaçsız girişik/karmaşık cümle: Men şalışka barmasam eken, hatın barsa eken
‘keşke ot biçmeğe gitmeseydim, karım gitseydi’.
Bağlaçlı girişik/karmaşık cümle: yayımga bara almadım, nege deseñ avarıp kaldım
‘toplantıya gidemedim, çünkü hastaydım’.
2.6.0 KELİME HAZİNESİ
Nogay dilinin Kazak ve Karakalpak dilleriyle benzerlikleri vardır, ayrıca Arapça,
Farsça ve Rusçadan alıntı kelimeler de bulunmaktadır.
Arapça ve Farsça alıntı kelimeler genellikle dinî kelimelerdir. Rusçadan alıntı kelimeler,
Sovyetler Birliğinde yaşayan halkların dilleriyle ilgili olmakla birlikte, Nogay
dilinin genel kelime hazinesinin temelini oluşturmaktadır.
KAYNAK
БАСКАКОВ, Н. А. Ногайский язык. В книге «Языки мира: Тюркские языки.
Кыргызстан: Бишкек., 1997-328-335 с.»
BASKAKOV, N. A.: “Nogay Dili Dünya Dilleri-Türk Dilleri [Yazıki Mira-Turkskiye
Yazıki. İzdatelskiy Dom Kırgızistan]: 3. Baskı, Bişkek 1997, 543 s.
Kırgızistan Yayınevi s. 328-335.
PDF created with FinePrint pdfFactory Pro trial version http://www.pdffactory.com