Nogay Beyitleri

Beyitler
Beyitler, Nogay Türkleri tarafından söylenen ve söyleniş özellikleri dikkate alındığında, mâni geleneği doğrultusunda değerlendirilebilecek olan formlardır.
Dış yapı özellikleri:
1- Mısra sayısı: Mısra sayılarına göre beyitler iki gruba ayrılmaktadır:
1.1. Mısra sayısı 8-20 arasında değişen beyitler.
Bunlar “a-aa-ay” ünlemiyle başlayıp bir uzun bir kısa olmak üzere 8-20 mısradan meydana gelir ve “ey-ey” ünlemiyle biterler:

Sekiz mısradan meydana gelenler:
A-a-ay!
Bismilla dep, yalla dep, av
Mindim atka,
Közlerimni tige de kettim, av,
Men yak-yakka,
Ögüz karayman dep av,
Ayttım dav kartka,
Ögüz de degil muradım, av,
Kız karamakta, ey-ey!… (Fazıl, 1975:318)

On mısradan meydana gelenler:
A-a-ay!
Ayt deseñiz men aytayım, av,
Bilgenden soñ.
Ah degende, ak cigerim, av,
Küygenden soñ.
Til-tañlayım körünedir, av,
Külgenden soñ.
Düñyaları devir etken, av,
Eki ayagım.
Toprak olıp, çürüp kalır, ay, igiler,

Onbeş mısradan meydana gelenler:
A-a-ay!
Ayt deseñiz, men aytayım Nogaynıñ beyitin,
Bilgenden soñ.
Tilmen-tañlay körüneken, ay,
Külgenden soñ.
Üstimizge otlar biter, ay,
Ölgenden soñ.
Tokuz tüye tölep algan baynıñ kızı
Bizge ne eter?
Sipte küñü aktan korkıp,
İyisin eter,
Ekinci küñü halktan uyalıp,
Sıyısın eter.
Üçüncü küñü duvadaknıñ atasınday
Çadırlanıp a-ay,
Bayga da keter, ey-ey!… (Fazıl, 1975:333)

Bu tarz söyleyişlerde hem uzun hem de kısa mısralarda kesin bir kalıp yoktur. Kısa mısralarda 4’lü ve 5’li hece ölçüsü kalıbı yaygın olarak kullanılırken, uzun mısralarda 8 ile 14 hece arasında
değişkenlik görülmektedir.
Bu söyleniş tarzındaki beyitler konuları bakımından değerlendirildiğinde, her beyitin bir kompozisyon bütünlüğünün olduğu dikkati çekmektedir:

Çınlar, Kırım’ın “Çöl” ve “Orta Yolak” bölgelerinde, maneler ise yalı boyunda ve dağ eteğinde geleneksel olarak ortaya çıkmıştır (Fazıl, 1975:10). Nogay Türkleri arasında benzer tarzda söylenen halk edebiyatı türlerinin aldığı isim ise, “beyit”tir.

Kırım’da Çöl bölgesinde Nogay, Orta Yolak bölgesinde Bahçesaray; yalı boyunda ve dağ eteğinde Türkiye Türkçesine çok yakın bir ağız kullanılmaktadır.

Beyitler ise, iki ayrı tarzda söylenmektedir.
Bunların birinci tipi, “A-aa-ay” ünlemiyle başlayıp bir uzun bir kısa olmak üzere 8-20 mısradan meydana gelen ve “ey-ey” ünlemiyle bitenlerdir.
Bunlar serbest yapılarıyla, hem çınlardan hem de manelerden şekil bakımından farklıdırlar. İkinci tip beyitler, maneler gibi 4 mısra olarak ve 7-8’li hece ölçüsü kalıplarıyla söylenmektedir. Beyitlerin konularına dikkat edildiğinde, arka arkaya söylenen beyitlerde kompozisyon açısından bir bütünlük olduğu görülmektedir.
Mâniler sınıflandırılırken, dörtten fazla mısraa sahip mâniler, “ayaklı mâni” veya “artık mâni” olarak adlandırılıp gelenekte ve literatürde yer almaktadır. Aynı geleneğin ürünü olan, ancak
iki mısradan meydana gelen beyitler de, mâni başlığı altında değerlendirilmelidir.